بررسی اشکالات اصالت وجود (1)

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

اشکالاتٌ و تفصیاتٌ:

أنّه قد بَقِی بعدُ عدّةُ شبهاتٍ¹ فی کونِ الوجودِ ذا حقائقَ عینیةٍ.

منها ما ذَکَرَه صاحبُ التّلویحاتِ بقولِه إن کان الوجودُ فی الأعیانِ صفةً للماهیة فهی قابلةٌ امّا أن تکونَ موجودةً بعدَه فحَصَلَ الوجودُ مستقلًّا دونَها فلا قابلیةَ و لا صفتیّةَ أو قبلَه فهی قبلَ الوجودِ موجودةٌ أو معَه الماهیّة الماهیّة موجودةٌ مع الوجودِ لا بالوجودِ فلها وجودٌ آخرٌ و أقسامُ التّالی باطلةٌ کلُّها فالمقدّم کذلک.²

بیان اشکالات اصالة الوجود

به‌دنبال این بحث‌ها، مرحوم آخوند اشکالاتی را از افراد مختلف نقل می‌کنند و در صدد جوابش هستند.

یکی [از آنها] اشکالی است که صاحب تلویحات آن را مطرح می‌کنند. و آن اشکال، به اتّصاف ماهیّت به وجود برمی‌گردد که این اتّصاف به چه نحو است؟ اگر ما وجود را صفت برای ماهیّت بدانیم طبعاً این موصوفِ ما، ماهیّت متصف است به این صفت. [حال] این اتّصاف به چه نحو است؟ اگر این ماهیّت بعد از اتّصاف به وجود، موجود بشود پس در این‌صورت ما وجود غیر موصوف در اینجا داریم؛ یعنی وجودی بوده و موصوفی درکار نبوده است. ولی اینکه ماهیّت بتواند متّصف بشود به وجود بعد الوجود، که موصوف در اینجا هست و محو صفتیّت از خودش بکند و بعد از وجود، موجود بشود، [پس] در اینجا ما موجود مستقل پیدا کرده‌ایم و دیگر وجودی که ماهیّت به او متّصف بشود نداریم، پس قابلیّت و صفتیّت ازبین می‌رود. بحث در این است که ماهیّت بعد از اتّصاف به وجود، موجود می‌شود؛ نه بعد و نه قبل [از آن]. حالا اگر این ماهیّت قبل الاتّصاف بالوجود موجود شد، بنابراین در این‌صورت بدون وجود، این ماهیّت موجود می‌شود. پس وجود در اینجا جهت اتّصافیّت خودش را هم از دست می‌دهد. این هم یک اشکال.

یا اینکه بگوییم: ماهیّت با وجود، هر دو با هم توامّاً موجود می‌شوند. یعنی هم ماهیّت، وجود خارجی پیدا می‌کند و هم وجود. و این معیّت است که این دو را به‌هم پیوند می‌دهد. [پس] در اینجا ماهیّت موجود است مع الوجودِ لا بالوجود و بسبب الوجود. یعنی در اینجا ما دو شیء داریم: یکی ماهیّت و یکی وجود، و آمده‌ایم این دو را به همدیگر نزدیک کرده‌ایم و [بین اینها] آشتی داده‌ایم مثل توأمین؛ چطور دو قلوها دو امر مستقل هستند امّا با هم در شکم مادر هستند، ماهیّت و وجود هم هر دو با هم در اینجا آشتی می‌کنند. آن‌وقت نقل کلام در ماهیّت می‌شود؛ [می‌گوییم]: آن ماهیّتی که با وجود توأم است، یا معدوم است یا موجود؛ ماهیّت معدوم نمی‌تواند قرینه برای یک امر وجودی باشد، پس باید آن ماهیّت هم موجود باشد. آن‌وقت نقل کلام در او می‌کنیم و تسلسل لازم می‌آید. [همۀ] این توالی‌ها باطل هستند فالمقدّم مثلُه که وجود، صفت برای ماهیّت نیست.