علّت نداشتن ذات وجود بما هو وجود (1)
تبیین فلسفی مشیّت و ارادۀ الهی
در این درس به دو موضوع مهم پرداخته میشود: اوّل اینکه خودِ وجود، در تحقق نیازی به علّت یا دلیل بیرونی ندارد. دوّم: افعال خداوند چگونه محقق میشود؟ حضرت آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس الله سرّه در جلسه چهلویکم از سلسله دروس خارج اسفار، ضمن اشاره به غایتمندی فعل و ارادۀ پروردگار به تبیین مصالح و مفاسد افعال الهی و ملاک در تشریع احکام میپردازند. استاد تأکید میکنند که تشریع، ریشه در واقعیّتهای جهان و فطرت انسان یعنی تکوین دارند و هدف آن، رشد و کمال انسان است؛ اگرچه ممکن است ملاک همۀ احکام را نفهمیم. به اعتقاد مرحوم استاد همه چیز از خود وجود گرفته تا افعال خداوند و احکام دینی از یک حقیقت اصلّی سرچشمه میگیرند که خود این حقیقت اصلّی، بینیاز از علّت است.
مرتب سازی:
علّت نداشتن ذات وجود بما هو وجود (1)
19اصطلاحات درس
تطورات وجود: دگرگونیها، مراحل مختلف، و جنبههای گوناگونی که وجود به خود میگیرد. این تغییرات از ذات خود وجود برمیخیزد و نه خارج از حقیقتِ آن.
تعیّنات وجود: مشخص شدنها، شکلگرفتنها، و حدود و قیودی که برای وجود پدیدار میشود.
مصلحت: به معنای خیر، سود، فایده، یا آنچه خوب و شایسته است. در متن به شدت این ایده رد شده است که خداوند بر اساس یک "مصلحتِ" از پیش موجود و خارجی عمل میکند.
اعتباری: امری که حقیقت آن وابسته به قرارداد، دیدگاه، یا نسبتها است و وجودی مستقل و فینفسه ندارد (در مقابل امر "حقیقی").
تکوین: نظام واقعی و عینی هستی؛ عالمِ وجود و حقایق خارجی آنگونه که هستند؛ فطرت و ساختار وجودی اشیاء و انسان. این نظام، ریشه و مبنای تشریع است.
تشریع: نظام قوانین، احکام، اوامر و نواهی الهی. استاد تأکید دارد که "تشریع" کاملاً منطبق بر "تکوین" و حقایق وجودی بوده و از آن انتزاع میشود.
تعبد: پذیرش و فرمانبرداری از اوامر الهی، خصوصاً در مواردی که حکمت و مصلحت کامل آن برای انسان روشن نیست.
غایت: هدف و مقصود نهایی یک فعل. در مورد وجود و افعال الهی، متن استدلال میکند که غایتی خارج از خودِ وجود یا ذات الهی متصور نیست.
اراده الهی: خواست و مشیت خداوند. این اراده، مانند اراده انسانی مبتنی بر "دل خواستن" و سنجش مصالح و مفاسد بیرونی نیست. بلکه اراده الهی خود منشأ تکوین و تشریع و موجد مصلحت است.
کمال: رشد، تعالی، و رسیدن به بالاترین مرتبه وجودی ممکن برای انسان.