علّت نداشتن ذات وجود بما هو وجود (1)
تبیین فلسفی مشیّت و ارادۀ الهی
در این درس به دو موضوع مهم پرداخته میشود: اوّل اینکه خودِ وجود، در تحقق نیازی به علّت یا دلیل بیرونی ندارد. دوّم: افعال خداوند چگونه محقق میشود؟ حضرت آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس الله سرّه در جلسه چهلویکم از سلسله دروس خارج اسفار، ضمن اشاره به غایتمندی فعل و ارادۀ پروردگار به تبیین مصالح و مفاسد افعال الهی و ملاک در تشریع احکام میپردازند. استاد تأکید میکنند که تشریع، ریشه در واقعیّتهای جهان و فطرت انسان یعنی تکوین دارند و هدف آن، رشد و کمال انسان است؛ اگرچه ممکن است ملاک همۀ احکام را نفهمیم. به اعتقاد مرحوم استاد همه چیز از خود وجود گرفته تا افعال خداوند و احکام دینی از یک حقیقت اصلّی سرچشمه میگیرند که خود این حقیقت اصلّی، بینیاز از علّت است.
مرتب سازی:
علّت نداشتن ذات وجود بما هو وجود (1)
10تلمیذ: پس این مطلب سبب میشود که از پایین شروع کنیم؟
استاد: از پایین که امکان ندارد که شروع بشود یعنی پایین در بالا اثر بگذارد؟ بهعبارتدیگر، معلول در علّت اثر بگذارد؟
تلمیذ: منظور این است که کاری که مثلًا انجام شده است این موجب میشود که عمل دیگری در یک جای دیگری صورت بگیرد.
استاد: آنچه که در پایین انجام شده یک علّتی داشته است که این انجام شده است. یعنی خود علل، با همدیگر دعوا کردهاند، تا اینکه علّتی بر دیگری غلبه کرده و عملی در این عالم انجام شده است. پس ما باید ریشه را بگیریم و آن ریشه از آن بالا با دیگر علل، در تضارب هستند یعنی نفس آن علل در این عالم میآید و نزول پیدا میکند که شما یک عملی را در خارج میبینید و خود آن علل در حال تضارب هستند.
لذا جنود رحمان [در تضارب] هستند با جنود شیاطین و آن از این کمک میگیرد و او از اینور کمک میگیرد؛ یکدفعه در شما حالِ انفاق پیدا میشود که در آن حال، جنود رحمان بر جنود شیاطین غلبه کردهاند، زمانی دیگر در شما قساوت پیدا میشود فرض کنید که اگر جلوی شما بچۀ کسی هم بمیرد دست توی جیب هم نمیکنید. در آنجا، جنود شیطان بر جنود رحمان غلبه پیدا کردهاند.
[بنابراین] دو قضیهای را که شما در نظر میگیرید، اینها یک اثر خارجی هستند که شما دارید میبینید. اینها از کجا پیدا شدهاند؟ از بالا آمده است. یعنی وقتی که شما از بالا سلسله علل را که در نظر بگیرید هر علّت در معلول خود [تاثیر گذاشته] تا اینکه موجب شده است که الان [این عمل]، در خارج انجام بگیرد یا نگیرد؟ پس اشکال درآنجا است و اگر بدانید در آن عوالم چه خبر است دیوانه میشوید.
تبیین افعال انسانی مبتنی بر جنود رحمانی و شیطانی
حالا صحبت در این است که همین حالاتی که شما میبینید بالا و پایینهای ترازو را که، میبینید [همه از] جنود رحمان و جنود عقل و یا جنود شیاطین هستند که همه اینهاجهات ابتعادی واقترابیِ آن نور مجرّد و وجود مجرّد دارد همه این جهات اگر بُعد باشد؛ از جهت جنود شیطان است و اگر قُرب باشد همه از جنود رحمان است و [اگر] عقول بسیطه باشد که آن حقیقت منفصله [است]، از یک حقیقت جوهری استمداد میگیرند و [حال آیا] تمام اینها جدای از حقیقت وجود چیز دیگری هستند که دارند انجام میدهند یا خیر؟