تبیین نحوۀ علم حصولی انسان به خارج

شرط ادراک حقیقی انسان

بنابراین شرط اولِ استفادۀ انسان از یک نعمت و موهبت الهی استعداد انسان است برای آن [نعمت] ؛ که انسان مستعدّ باشد. مستعدّ یعنی چه؟ یعنی در وجود انسان همان شیئی باشد که می‌خواهد به او افاضه بشود؛ این باید باشد. لا یَعرِفُ شیءٌ شیئًا إِلَّا بما هو فیهِ منهُ.

بناءًعلی‌هذا، اگر انسان بخواهد حقیقت وجود را ادراک بکند. [من‌باب‌مثال اگر بخواهد] وجود زید را ادراک بکند، یک چیزی که از زید می‌بیند، یک چیز ظاهر است و آن، این است که زید مو دارد، این هم مو دارد، دست به موی خودش می‌زند، مو می‌بیند و می‌بینید که او هم مو دارد. پس بنابراین می‌گوید: هر دوی اینها دارای مو هستند. بعد فرض کنید که من‌باب‌مثال دست می‌زند و می‌بیند که هم ابرو دارد، بینی و لحیه دارد، خب این هم همینطور دارد، صورتِ ظاهر، بدن، سر و پا و... همه اینها را می‌بیند و مشاهده می‌کند و می‌بیند که همه اینها من‌باب‌مثال در طرف هست. یک خورده می‌رود داخل، [به داخل بدن او توجه می‌کند می‌گوید:] خب این شخص باید دل و روده و جگر و طحال و قلب و معده هم داشته باشد، چون خود من هم دارم. یک قدری دیگر می‌رود داخل، می‌گوید: او باید محفوظات هم داشته باشد و صُور مرتسمه در ذهنش باید وجود داشته باشد و علوم و اشعاری را باید حفظ کرده باشد، احکام و مسائل و شرعیّات و شکیّات نماز را باید حفظ کرده باشد، چون خود من هم اینها را دارم. صحبت که می‌کند، به‌واسطۀ صحبت کردنش مشخص می‌شود که این هم از همان [محفوظات] دارد. [تمام] اینها در همان حدّی است که می‌بیند خودش دارد، لذا ادراک می‌نماید که او هم دارد. بعد به یک حد می‌رسد که می‌گوید: یک چیزهایی هست که اصلاً در تصوّر نمی‌گنجد! می‌گوید: نامربوط نگو! چرا می‌گوید: نامربوط نگو؟ چون خودش آنها را ندارد.