نحوۀ عروض وجود بر ماهیّت

تذکر نکته‌ای مغفول از نظر صدرا

البتّه در اینجا نکته‌ای هست که خیال می‌کنم نزد ایشان مغفول واقع شده است و آن این است که: اگر ایشان بخواهند برای عرض مثال بزنند و بگویند که نحوۀ عروض وجود بر ماهیّت با عروض مکانیّت بر زید که تمکّن او باشد، باهم‌دیگر منافات دارد، [بلکه] باید بگوییم که مکان، عرض برای جسم و تعیّنِ عین خارجی نمی‌شود، تمکّن و مکان گرفتن همیشه عرض است، نه نفسُ المکان. چطور اینکه نفس زمان، هیچ‌وقت بر معروضات و موضوعات خودش عارض نمی‌شود. یعنی عروض آن بر این، عبارت است از دخول جسم و مادّه در تحتِ زمان و در تحتِ شرایط زمان و در تحتِ گذرای زمان.

برفرض اگر مکان را یک امر خارجی بدانیم ـ که دراینجا یک‌مقدار صحبتش شده و خواهد آمد ـ خود مکان بر زید عارض نمی‌شود، چون مکان سر جایش هست و به زید کاری ندارد. چطور اینکه هیچ‌کدام از دو شیء خارجی بر یکدیگر عارض نمی‌شوند؛ [مثلاً] این کتاب بر آن کتاب عارض نمی‌شود و این فرش بر این اطاق عارض نمی‌شود، فرش برای خودش هست و اطاق هم برای خودش هست. [پس] هیچ‌وقت مکان بر زید عارض نمی‌شود. اینکه زید در مکان هست، این ارتباط عارضِ بر زید است؛ اگر این‌طور باشد، دیگر نمی‌توانیم بگوییم: کونُ الشیءِ فی المکان، و مکان را یک چیز جدایی بدانیم و شیء را جدا بدانیم و عروض مکان را بر این شیء به‌نحو دخول شیء در تحتِ آن بدانیم. تمکّن زید، عروض بر زید است. اینکه زید لباس مکان را می‌پوشد، تلبّس او [به مکان] عبارت است از عروض این عرض بر او.

تلمیذ: آیا می‌توانیم مکان را به معنای ظرف بگیریم، نه به معنای دیگر که تحیّز است؟

استاد: ظرف چیست؟

تلمیذ: ظرف همان چیزی است که ما در مقولات می‌گوییم.

استاد: در مورد مکان هم همین را می‌گوییم.

تلمیذ: تحقّق هر شیء را در خارج، مکان می‌گویند. مثلاً ممکن است که آجری در هوا معلّق باشد، به خود همان‌جایی که این آجر معلّق است مکان می‌گویند.