تشکیک و مراتب وجود

تلمیذ: در حقیقت به همان قول عرفا برگشت می‌کند؛ یعنی اگر حقیقت وجود را در کلّ مراتب جریان بدهیم، تشکیک در مظاهر می‌شود.

سازگاری تباین در مراتب وجود، با مبانی ملاصدرا

استاد: این مسئله در حاشیه‌ مرحوم علامه طباطبائی ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ که در اینجا هست، می‌آید. ولی این مطلبی که شما می‌فرمایید، با مذهب مرحوم آخوند می‌توانیم کاملاً وفق بدهیم و اشکالی هم پیش نیاید. و آن اینکه حقیقت وجود، حقیقت واحده است و دارای مراتبی است و هر مرتبه‌ای هم منحاز از مرتبۀ دیگر است. این چه اشکالی دارد؟! [البتّه] منحاز است، نه‌اینکه جدا است. یک وقت ما بحث تشکیک می‌کنیم که اصلاً مرتبه دیگر جدا و منفصل است؛ که کسی این حرف را نمی‌زند. این مرتبۀ پایین منفصل و مفترق از مرحلۀ بالا نیست بلکه مرتبۀ پایین همان شدّت نوریّۀ مرتبۀ بالا است که شدّت را ازدست می‌دهد و به مرتبۀ ضعیف می‌رسد.

معلول، مرتبۀ نازلۀ علّت

اصلاً قاعدۀ علیّت این اقتضاء را می‌کند و اگر این مطلب را معتقد نشویم، قاعدۀ علیّت کنار می‌رود. علّت می‌آید در وجود خودش تأثیر می‌گذارد و آن را به مرحلۀ نازل می‌رساند؛ این می‌شود علّت، نه‌اینکه خیال کنیم که علّت یک چیزی است که از معلول جدا می‌شود از معلول و مثل پدر و مادر است که علّت برای بچه هستند و بعد هم جدا می‌شود و خودش کنار می‌رود! اینها علّت نیستند.

عدم تنافی تشکیک با وحدت وجود از منظر علامه طباطبایی

تلمیذ: آیا این با واحد صرفه می‌سازد؟

استاد: بله، چه اشکالی دارد؟! یعنی اگر ما وجود را لابشرط بگیریم این با وحدت می‌سازد، [ولی] اگر بشرط‌لا بگیریم نمی‌سازد. یعنی قائلین به مراتب تشکیک وجود، همان‌طور که مرحوم علامه ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ هم در اینجا فرموده‌اند، قائل‌اند به اینکه یک حقیقت داریم که آن حقیقت لابشرط است و آن حقیقت لابشرطی تُجامعُ مع ألفِ شرط. یعنی هم با وجود باری می‌سازد، که لاحدّ است و در آن بشرط‌لا اخذ شده است یعنی بشرط تجردیّت محضه، بشرط نوریّت محضه، بشرط عدمُ الحدّیة محضه. این بشرط‌لا در آن أعلیٰ مراتب تشکیک اخذ شده است.