تحلیل و تبیین علّت تشخّص وجود

تلمیذ: وقتی علّت تشخّص، مرتبه است، پس علیّت به چه معنا است؟! درحالی‌که می‌گویند: تقدّم و تأخّر است!

استاد: به این جهت می‌گویند که بالأخره در سلسلۀ طولیّه، علّتی برای تحقّق خارجی نیاز است. آیا ظهور حقّ بدون رتبه معنا دارد؟ امکان ندارد که حق، ظهور در مقام علیّت باشد ولی علّت متقدّم بر معلول نباشد. بنابراین، آنچه موجب تشخّص خارجیِ علّت شده، تقدّم آن بر معلول است؛ یعنی اگر بین علّت و معلول یک لحاظی بکنیم قطعاً می‌بینیم که علّت باید در مرحلۀ مافوق باشد و معلول در مرحلۀ پایین باشد. این مافوق بودن علّت برای تشخّص است. این مربوط به خود وجود خارجی است.

دیدگاه نهایی استاد در باب علّت تشخّص

اما آنچه به نظر حقیر می‌رسد این است که یک‌وقت بحث حکایت و مرآتیّت عوارض متشخّص است و یک‌وقت بحث علیّت تشخّص است و آنچه که علّت برای تشخّص است. اگر در مثال بخار دقّت کنیم می‌توانیم به این مطلب برسیم. وقتی که این بخار از زمین تصاعد پیدا کرده و به‌سمت بالا حرکت می‌کند دارای یک سری علل و عوامل و شرایط و مقارناتی است که آن علل و عوامل و شرایط و مقارنات و مصاحباتْ، آن دخان یا بخار را در هر مرحله‌ای به‌صورت خاص و به تشخّص خاص درمی‌آورند. یعنی وقتی که یک ابر از سطح دریا تصادعد می‌کند این بخار دارای یک سری عوامل و خصوصیّات و یک نوع استعدادهای ذاتی و جوهری است که به‌واسطۀ آن استعدادها و مواد و جوهر و ثِقل و خفتی که در بخار وجود دارد و برحسب خصوصیتی که دارد [از سطح دریا] تصاعد می‌کند، با توجه به آن علل و آن شرایط در یک مرتبه قرار می‌گیرد، به‌گونه‌ای که امکان صعود از آن مرتبه به مرتبۀ بالاتر وجود ندارد إلا اینکه آن شرایط تغییر پیدا کند. یعنی هوا، برودت، خود آن خفّتْ و ثقالتِ آن بخار و گرمای شمس و بادها دست به دست هم می‌دهند و این [بخار] را در این مرتبه نگه می‌دارند؛ وقتی در این مرتبه نگاه داشتند آن‌وقت ما آنها را مشاهده می‌کنیم، درحالی‌که قبل از آن، مشاهده نمی‌کردیم، ما زمین و آسمان را فقط تار می‌دیدیم، این تاری به‌خاطر این است که بخار دارد به‌سمت بالا می‌رود. اما زمانی ما این بخار را مشاهد می‌کنیم و به‌عبارت‌دیگر، [زمانی] این بخار تعیّن و تشخّص پیدا می‌کند و قابل اشارۀ حسیّه می‌شود که آن شرایط باعث شوند که این بخارها به‌صورت یک اجتماع دربیایند.