تحلیل و تبیین علّت تشخّص وجود

البتّه بعد از اینکه وجودی متشخّص شد می‌توان به اعتبارات عقلی، یک سری اعراض را از آن انتزاع کرد. اگر ارتباط آن را با جهات خارج لحاظ کردیم اضافه را انتزاع می‌کنیم، اگر کیفِ آن را لحاظ کردیم تکیّف آن را انتزاع می‌کنیم، اگر کمّ آن را لحاظ کردیم تکمّم آن را انتزاع می‌کنیم، اگر موقعیّت و سر و بدن و دست و پای آن را لحاظ کردیم وضع آن را انتزاع می‌کنیم، اگر انتساب آن را به جهات دیگری که جنبۀ ملکیّت دارد لحاظ کردیم جده را از آن انتزاع می‌کنیم، و هلمّ‌جرّاً.

بله، اینها بعد التشخّص زید، لا قبلَ التشخّص زید و لا بنحوِ العلّیةِ لتشخّص زید، انتزاع می‌شوند.پس علّت تشخّص، در سلسلۀ عرْضیّه نمی‌شوند. 

علیّت تقدّم و تأخّر نسبت به تشخّص مراتب وجود

در سلسلۀ طولیّه هم خودِ تقدّم و تأخّر علّت تشخّص است؛ یعنی یک وجود وقتی در مرتبۀ مافوق قرار می‌گیرد، همین در مرتبۀ مافوق قرارگرفتن، علّت برای تشخّص آن است. چون وجودات عقول مفارقه و یا مفارقات نوریّه دارای جنس و فصل نیستند، جنس و فصل آنها انّیت¹ آنها است، مادّه و صورت ندارند، پس شدّت نوریّه و ضعف نوریّه و تقدّم رتبی بر تأخّر رتبیِ مرتبۀ دیگر، علّت تشخّص آنها است. یعنی همین که اینها در این رتبۀ پایین‌تر واقع شده‌اند، علّت تشخّص آنها است. این که در رتبۀ پایین واقع شده است علّت تشخّص است، چیز دیگری غیر از این، نمی‌خواهیم.

اشکال بر علیّتِ تقدّم و تأخّر نسبت به تشخّص وجود

حالا اگر سؤال شود که تقدّم و تأخّر از مقولۀ اضافه هستند و مقولۀ اضافه بعد از تحقّق موضوع، عارض بر این موضوع می‌شود و قطعاً در تقدّم رتبیِ یک وجود بر وجود دیگر، جنبۀ نسبیّت لحاظ شده است، پس چطور ممکن است که علّت برای خود آن موجود بشود [در حالی که پس از آن موجود‌، محقق می‌شود]؟!²یعنی چطور ممکن است که علّت موجودیّت آن موجود بشود و موجودیّت آن موجود، عبارةٌ اخرای تشخّص و عبارةٌ اخرای تخصّص و عبارةٌ اخرای تمیّز باشد؟!