تبیین تشخّص ذاتی وجود

فنای ثبوتی و اثباتی

تلمیذ: آیا این همان فنای حقیقی نیست؟

استاد: بله، این فنای حقیقی است؛ منتها فنای حقیقیِ ثبوتی است نه اثباتی¹. فنای اثباتی آن است که عارف به آن مقام می‌رسد، ولی فنای ثبوتی این است که همه فانی هستند، چه بفهمند و چه نفهمند. یعنی من که در اینجا نشسته‌ام واقعاً فانی ثبوتی هستم و هیچ شائبه‌ای ندارد! جنابان... هم فنای ذاتی در حضرت حق دارند، اگرچه جان شریف آنها خبر نداشته باشد و وجود مبارکشان از این مسائل اطلاع نداشته باشد ولی در مرحلۀ ثبوت، وجود دارد.

حیوانات هم همین‌طور هستند، جمادات و ملائکه هم همین‌طور هستند. «کان الله و لم یکن معه شیءٌ و الآن کما کان»² اشاره به همین نکته دارد. آن‌وقت ملک‌الموت، نفس را از صفاتش جدا می‌کند. تمام آن تعیّناتی که بر این نفس بود، اعمّ از علم، اراده، قدرت، حافظه، هوش، استعداد و جنبه‌های سلبی و اثباتی را در آن مرتبه سلب می‌کند.

من‌باب‌مثال وقتی که می‌خواهند یک خانه را خانه‌تکانی کنند یا بسازند یا خراب کنند، هر شخص از هر گروهی کاری انجام می‌دهد؛ یک نفر در و پنجره را می‌کَند و می‌برد، برق‌کش‌ها سیم‌ها را می‌برند، اگر یک طلبه یا آدم باسوادی هم باشد نگاه می‌کند که اگر کتابی باشد آن را می‌برد.

نقش خاصّ هر ملک در گرفتن روح محتضر

خلاصه هر کس برطبق آنچه نیاز دارد و برطبق شاکله و خصوصیّتش می‌برد. در اینجا هم ملک‌الموت قدرت خود را ظاهر می‌کند، ملائکۀ مادون و أدون او ظاهر را جدا می‌کنند. این مسئله به حال خود محفوظ است و در آن هیچ شک و شبهه‌ای نیست، ولی از نقطه‌نظر سیر طولی هم لطیفه‌ای در اینجا هست و آن این است که هر کدام از اینها نقش خاصّی را دارند؛ آن ملک أدون نمی‌تواند آن صفات و خصوصیّات نفسانی را از نفس بگیرد. و به‌عبارت‌دیگر، فنای صفات و اسمائی را فراهم بکند، بلکه آن ملک فقط ارتباط بین روح و بدن را قطع می‌کند. ملک الموت بالاتر را قطع می‌کند، تا به جایی می‌رسد که اگر بخواهد آن جنبۀ فنای حقیقی که فنای ذاتی است محقق شود، خود پروردگار متعال دست به‌کار می‌شود و دیگر کار را به‌دست کسی نمی‌دهد.