تبیین تشخّص ذاتی وجود

در ماهیّات، آن وجود ماهویّۀ اشیاء، مثل زمین، سماء، زید، حیوان و حجر تخصّص استعداد لازم دارد؛ یعنی یک ما به‌الإشتراک لازم دارد و یک مابه‌الامتیازی که به‌واسطۀ آن ما به‌الإشتراک و ما به‌الإمتیاز که جنس و فصل و نوع است، موجب تخصّص وجود می‌شود، مثل نوع انسان، نوع حیوان و نوع بقر. بعد در مرحلۀ مصداق هم همان صورت و مادّه‌ای که وجود را به صورت و به مادّه متخصّص و متشخّص می‌کنند؛ اینها خارج از مرتبۀ اشتداد و ضعف و مرتبۀ تقدّم و تأخّر هستند. و اینها تعیّنات ممکنه‌ای هستند که برای تشخّص و تخصّص آنها استعدادِ خاصّی را لازم داریم که همان استعدادِ جنسیّت و استعدادِ فصلیّت است. اما برای مفارقات نوریّه و برای عوالم عقول و انوار، دیگر جنس و فصل و نوع و صورت نداریم، بلکه نفس وجود، در یک مرتبۀ نازله موجب تخصّص آن است و نفسُ الوجود فی مرتبةِ الصّاعدة، نفس تخصّص آن است. پس وجوداتی که در مراحل مختلفه، نزولاً و صعوداً، قوام و قرار دارند، همان تخصّص و تشخّص آنها را می‌رساند، نه‌اینکه آنها یک جنس و فصلی را لازم داشته باشند و آن جنس و فصل عارض بر وجود شده و به‌واسطۀ آن، موضوعی برای وجود پیدا بشود؛ مانند وجود زید، وجود عمرو، وجود مَلک، وجود عوالم عقول، وجود عوالم نوریّه وامثال ذالک که دارای تخصّص استعداد نیستند.

اوصاف ذاتی وجود

بنابراین تمام شدّت و ضعف و اوّلیت و اولویّت و تقدّم و تأخّر از شئون ذاتیّۀ وجود به‌حساب می‌آیند؛ یعنی از شئون ذاتیّۀ وجود این است که مقدّم یا مؤخّر، شدید یا ضعیف باشد. [همان‌طور] که از شئون ذاتیّۀ جسم این است که ثِقل و کون و فساد داشته باشد، از شئون ذاتیّۀ جسم این است که دارای جرم باشد. و همان‌طور که از شئون ذاتیّۀ نور این است که الظاهرُ بذاتِه والمظهرُ لغیره باشد.¹ پس همین تقدّم و تأخّر و همین شدّت و ضعف، از شئون ذاتیّۀ وجود هستند. و به‌واسطۀ همین تقدّم و تأخّر، مراتب تخصّص و تشخّص پیدا می‌شود.