تبیین تشخّص ذاتی وجود

[حال سوال این است که] آیا مراحل اشتدادی [قبض ارواح] هم اعتباری است؟! یعنی مثل این اداره‌ها است که آقای مدیرکل امر می‌فرمایند: برای بهبود وضع فلان منطقه، تصمیماتی گرفته شد؛ بعد پایین دستی‌ها مذاکره می‌کنند و بعد هم همین‌طور، تااینکه بی‌نتیجه می‌ماند؟!

در این آیات ﴿ٱللَهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا﴾، ﴿قُلۡ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلۡمَوۡتِ ٱلَّذِي وُكِّلَ بِكُمۡ﴾، ﴿ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡ﴾ نقش تکوینی است. این تکوین در اینجا چه می‌کند؟ تمام سلسلۀ طولیّه برحسب مراتب شدّت و ضعف، نسبت به این نظام دارای اختیار اقتداری هستند. اکنون فقط در بحث قبض روح صحبت می‌کنیم. شما می‌توانید همین بحث را در مورد ارزاق و در مورد علم و... نیز جاری کنید؛ این به‌عنوان سررشته است و بقیه‌اش قابل گسترش و سعۀ به جمیع شئونات ذاتی وجود است.

شکّی نیست که انسان دارای مراتب مختلفی است؛ یک مرتبه، مرتبۀ بین نفس و بدن او است که علقه‌ای بین آنها وجود دارد؛ مرتبۀ دیگر بین نفس و صفات او است که در آن مرتبه هم علقه‌ای بین نفس و صفات وجود دارد؛ مرتبۀ دیگر، در خود ذات او است که جنبۀ انّیت او را تشکّیل می‌دهد که به‌واسطۀ انّیت او زید، زید است و به‌واسطۀ انّیت او عمرو، عمرو است، و این مُهر زیدیّت و مهر عمرویّت به‌واسطۀ انّیت بر آنها خورده است. پس این مراحل سه مرحله شد. البتّه بین اینها مراحل و متوسّطاتی هست، منتها این سه مرحلۀ کلی است: اوّل بین بدن و نفس، همین چیزی که مشاهده می‌کنیم؛ دوّم بین نفس و صفات؛ سوّم خود انّیت است که نفس را تشکّیل می‌دهد، و اگر نباشد آن هویّت وجود مطلق که همه‌جا را فرا گرفته است [نخواهد بود].

ملائکه هم به‌ترتیب این کارها را انجام می‌دهند. در مرتبۀ پایین ملک مادون و اَدون بین نفس و بدن جدایی می‌اندازد و پیچ را سفت می‌کند. مرتبۀ بالا مربوط به جبرائیل است که البتّه بینمها¹ متوسطات هستند، او بین نفس و صفات جدایی می‌اندازد و همۀ صفات را برمی‌گرداند به ذوالصفات که آن مبدأ اعلیٰ است. اما خود انّیت زید هم باید گرفته شود، چون وقتی انسان از این دنیا می‌رود تمام خصوصیّات ذاتی او [ازبین می‌رود].﴿لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ﴾² آنجا مرحلۀ سلب همۀ انّیات است. آنجا است که اسم قاهر حضرت حق که جنبۀ جلالیّۀ او است، نه‌تنها صورتی باقی نمی‌گذارد بلکه در آنجا هیچ صفاتی و اسمائی و انّیاتی باقی نمی‌گذارد. آنجا ﴿لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَ﴾ است. این ﴿لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَ﴾ در همین‌جا هست، ولی در آنجا ظهور دارد. وقتی که همۀ خلق‌الله مرخص می‌شوند، می‌فهمند که در آنجا هیچ خبری نبوده است.³