تبیین تشخّص ذاتی وجود

تلمیذ: در حقیقت اگر قائل بشویم که هویّت خارجی وجود، عدم ترکّب است دیگر این سؤال مطرح نمی‌شود.

استاد: می‌خواستم خود شما از مقدّمه به ذی المقدّمه برسید و دیگر توضیح ندهم. وقتی که قائل به این بشویم که وجود دارای یک حقیقت واحده است، پس تشخّص، لازمۀ ذاتی او بوده و شأن ذاتی او تشخّص می‌شود. [چون] در اینجا بحثِ مفهوم نیست، بلکه بحثِ تعیّن خارجی یک مفهوم است. اگر وجودی قائم به ذات خودش باشد و وحدت در ذات او، عین ذات او باشد و صرافت او موجب عدم تدخّل شیء دیگر در تحقّق او باشد، با توجه به این خصوصیّات، دیگر مطلب روشن می‌شود که تشخّص وجود به نفس حقیقیتش است.

تساوق وجود و تشخّص

همان‌طور که مرحوم آخوند در اینجا می‌فرمایند: خود وجود، تشخّص و تخصّص را می‌زاید¹، و اگر تخصّص در ذات وجود راه نداشت دیگر وجود نیز وحدت و صرافت و بساطت خود را ازدست می‌داد. اینجا است که به این نکته می‌رسیم که وجود، عین تخصّص و عین تشخّص است و تخصّص و تشخّص، عین وجود است. این دوتا با هم متساویان هستند.

بناءً علیٰ هذا، مرحوم آخوند در اینجا عبارتی دارند که باید در آن دقّت کنیم. ایشان می‌فرماید تخصّصی که وجود پیدا می‌کند [دو نوع است:]

1. یا بنفسِ حقیقتِه الواجبیّه است که همان وجود باری‌تعالیٰ است؛ یعنی نفس حقیقت وجود، موجب تخصّص او است، نه‌اینکه تخصّص را از شیء دیگری به‌دست بیاورد و نه‌اینکه مُفیضی تخصّص را به او افاضه کند، [بلکه] نفس حقیقت او مساوقٌ للتخصّص، و نفس حقیقت واجبیّۀ واجب‌الوجود مساوق با تشخّص است. این یکی از مراتب تشخّص وجود.

2. مراتب دیگر، مراتب شدّت و ضعف، مراتب تقدّم و تأخّر، مراتب اوّلیت و اولویّت هستند. این‌ها مراتب برای تخصّص و تشخّص در وجود هستند. مانند مفارقات نوریّه که فصل ممیّز آنها عین شدّت و ضعفِ رتبی آنها است نه‌اینکه تخصّص استعدادی را لازم داشته باشند، مانند ماهیّات که باید مترکّب از جنس و فصل شده باشند.