قاعده فرعیّت

10

یعنی قاعدۀ فرعیّت در همه‌جا اطّراد دارد و فقط در عروض وجود بر ماهیّت استثنا می‌خورد.
و تارةً ینتقلون عنها إلی الاستلزامِ¹
«و گاهی‌اوقات از این قاعدۀ فرعیّت منتقل می‌شوند به استلزام»
و می‌گویند: ثبوت وجود و استلزام، با تقدّم و تأخّر منافات ندارد، [لذا] در اینجا استلزام به‌کار می‌برند.
و تارةً ینکرون ثبوتَ الوجودِ لا ذهنًا و لا عینًا بل یقولون
«بعضی‌ها می‌آیند اصلاً ثبوت وجود را ذهناً و عیناً انکار می‌کنند و می‌گویند:»
إنّ الماهیّةَ لها اتحادٌ بمفهومِ الموجودِ
«ماهیّت با مفهوم وجود اتّحاد دارد»
و هو أمرٌ بسیطٌ کسائرِ المشتقّاتِ
«و مفهوم موجود هم مثل سایر مشتقّات امر بسیط است»
یُعبّر عنه بالفارسیةِ ب"هست" و مرادفاتِه
«که در فارسی از آن به ”هست“و مرادفات آن تعبیر می‌آورند و می‌گویند: ماهیّت یعنی ”هست“ و این ”هست“ با ماهیّت اتّحاد دارد»
و لیس له مبدأٌ أصلًا لا فی الذهنِ و لا فی الخارجِ²
«[امّا] این وجود نه مبدئی دارد نه در ذهن و نه در خارج»
یعنی به‌طورکلی اصلاً وجود را از دایرۀ عینیّت بیرون می‌آورند و به عالم مفاهیم می‌اندازند. بنابراین دیگر در آنجا ثبوت شیء لشیء معنا ندارد.
إلی غیرِ ذلک من التعسّفاتِ.³
«[تا گونه‌های دیگر بیراهه‌روی از این دست.]»
تلمیذ: هر کجا که تعیّن باشد ماهیّات هم تحقّق دارند؟
استاد: بله، ماهیّت هست؛ منتها ما باید ماهیّت را توسعه بدهیم. یک وقت ما ماهیّت را فقط جنس و فصل می‌گیریم و یک وقت ماهیّت را به حدود وجود می‌گیریم. [چه] در کائنات که در معرض کون و فساد هستند و یا در صور، خب در آنجا جنس و فصل و صورت هست و در بالاترش هم همین‌طور است، فرقی نمی‌کند ماهیّت همان است. ماهیّت از «ما هویّت» می‌آید، «ما هویّت» چیزی است که تعیّن را تشکیل می‌دهد.
تلمیذ: ماهیّتی را که در اینجا قائل هستیم، در مجرّدات نیست!
استاد: ماهیّتی که در اینجا داریم جنس و فصل است، در آنجا که جنس و فصل نیست.
تلمیذ: جوهر هم از اجناس است؟
1. قائل این کلام محقّق دوانی می‌باشد. رجوع شود به شوارق الإلهام، ج 1، ص 166؛ شرح المنظومة، ج 2، ص 396؛ بدایة الحکمة، ص 32.
2. قائل این کلام سیّد صدر‌الدین دشتکی شیرازی معروف به سیّد سند می‌باشد. رجوع شود به الحکمة المتعالیة، ج 1، ص 59؛ شرح المنظومة، ج 2، ص 396.
3. الحکمة المتعالیة، ج 1، ص 43.