تبیین حصص مختلفۀ وجود

اشکالات وارده بر کلام میر سیّد شریف

قبلاً عرض شد¹ و ‌الان هم باز یک اشاره‌ای می‌شود و آن اینکه:

اشکال اوّل بر میر سید شریف

اوّلاً اینکه شما می‌فرمایید: اشکال خاصّ ما برگشت و ارجاعش به قضیّۀ ضروریّه است؛ این یک مسئلۀ خیلی غیرعادّی و غیرمتعارف نیست [تااینکه] استیحاشی از این مطلب داشته باشیم.

به‌جهت اینکه درست است که ثبوتُ شیءٍ لشیء ضروری است ولی ما در اینجا محمول را به‌لحاظ قید لحاظ می‌کنیم نه به‌لحاظ مقیّد و «قیدٌ خارجی»². یعنی وقتی که ما می‌گوییم: الانسان ضاحکٌ منظور ما این نیست که می‌گوییم:الانسان انسانٌ منتها به قید ضحک، که آن ضحک، خارج باشد و انسانیّتش بماند تااینکه قضیّه‌ما، قضیّۀ ضروریّه بشود، اینطور نیست! فرض کنیم، اگر در موضوع، شرایطی را لحاظ کنیم دیگر موضوع‌ما، بدون آن شرایط لحاظ نمی‌شود. [من‌باب‌مثال] یک‌وقت من می‌گویم: اکرِم زیدًا، یک‌وقت می‌گویم: اکرم زیدًا العالم، دیگر در اینجا اکرِم زیدًا نیست. یک‌وقت می‌گویم: اکرِم العالم و یک‌وقت می‌گویم: اکرم العالمَ الهاشمی؛ دیگر در اینجا عالم [تنها] نیست.

یعنی در اینجا منظور شما این است که قضیّۀ ما منحل می‌شود، همانطوری که بعضی‌ها گفته‌اند: به دو قضیّه [منحل می‌شود]؛ یعنی یک قضیّۀ ضروریّه و یک قضیّۀ ممکنه؛ که [مثلاً] الانسانُ انسانٌ ثبت له الضّحک، قضیّۀ الانسان انسانٌ ضروری است منتها آن ثبت له الضّحک ممکنۀ خاصّه می‌شود، [درحالی‌که] مسئله این‌طور نیست!

وقتی که ما محمول را می‌آوریم و [این مطلب] در بحث اصول هم هست که چه لحاظی بر موضوع و محمول مترتّب شده است؟ آیا لحاظ انفرادی مترتّب شده است یا لحاظ استقلالی و یا لحاظ اجتماعی؟ [در صورت ترتّب لحاظ اجتماعی]، آیا به‌نحو این است که قید داخل باشد یا قید خارج باشد؟³ تمام اینها انحاء موضوعات و محمولات ما هستند. پس وقتی که می‌گوییم: الانسانُ ضاحکٌ، اصلاً در اینجا آن ذاتِ به‌عنوانِ بالخصوص اخذ شده است ـ البتّه در اینجا کسی این حرف را نمی‌زند ـ یعنی وقتی که ما می‌گوییم: الانسانُ ضاحکٌ، این‌طور نیست که الانسانُ انسانٌ ثبت له الضّحک باشد نخیر! این‌طور نیست اینکه بگوییم: حملُ الشیء علیٰ نفسِه است؛ نه‌خیر، الانسان ذاتٌ ثبت له الضّحک، ذاتٌ ثبت له الضحک با انسانٌ ثبت له الضّحک دو تا است. ذاتی که ثبت له الضّحک است، من حیثُ المجموع اگر شما بخواید در نظر بگیرید، یعنی ذات با ضحک را درنظر بگیرید، این قضیّه‌ما دیگر ضروریّه نیست [بلکه] ممکنۀ خاصّه است، به‌خاطر اینکه قید در تحقّق موضوع دخیل است. انسان را از ضحک جدا نکردیم تااینکه شما در اینجا یک قضیّۀ ضروریّه تشکیل دهید، بلکه انسان با قید ضحک در اینجا آمده است نه بدون قید ضحک تااینکه قضیّۀ ما ضروریّه بشود. پس وقتی که می‌گوییم: الانسانُ ضاحکٌ، از اوّل ضحک آمده و دور آن را حصار کشیده است. یعنی به‌طورکلّی‌ ضحک بر این انسان حکومت دارد و این حکومتش به‌نحو امکان خاصّ است نه به‌نحو ضرورت و دوام. این یک مطلب.