بیان ونقد نظر شیخ اشراق در اعتباریت وجود

2

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم
بسم الله الرّحمٰن الرّحیم
جواب نحوی صدرا به اشکال تسلسل
و کونُه معدومًا بهذا المعنیٰ لا یوجبُ اّتصافَ الشَیء بنقیضِه عندَ صدقِه علیه
«معدومیّت به این معنا موجب نمی‌شود که شیء، متّصف به نقیضش [حین صدق‌اش] بشود»
چون نقیض وجود، «لا وجود» است و لا وجود یعنی عدم؛ و نقیض موجود، لا موجود است و لا موجود هم یعنی معدوم. پس وجود متّصف است به معدوم، نه متّصف است به نقیض خودش که لا وجود باشد.
لأنّ نقیضَ الوجودِ هو العدمُ و اللاوجود، لاالمعدومُ و اللاموجود
«[چرا که] نقیض وجود همان عدم است و لاوجود، نه معدوم و لاموجود.»
این یک جواب نحوی و عرفی بود، حال جوابی که منطقی و برهانی است این است که
پاسخ منطقی و برهانی ملاصدرا بر اشکال تسلسل
أو یقول: الوجودُ موجودٌ
«اصلاً وجود، موجود است!»
تسلسلی هم لازم نمی‌آید.
و کونه وجودًا هو بعینِه کونُه موجودًا
‍«و اینکه بگوییم: این وجود، وجود است، این عبارتٌ اُخرای این است که بگوییم: وجود، موجود است»
هیچ فرقی نمی‌کند که بگوییم: «الوجودُ وجودٌ» یا بگوییم: «الوجودٌ موجودٌ»! هیچ فرقی باهم‌دیگر ندارند، چرا؟ چون موجودیّت که همان تحقّق خارجی است اختصاص به وجود دارد، حالا چه آن تحقّق خارجی سِعی باشد و چه آن تحقّق خارجی محدود باشد. پس موجودیّت اولاً بلااوّل به وجود برمی‌گردد، ثانیاً و بالعرض به ماهیّت تعلّق می‌گیرد. بنابراین خودِ موجود، وصفی است که از حاقّ وجود انتزاع می‌شود.
و هو موجودیّةُ الشیءِ فی الأعیانِ
«موجود بودن وجود عبارت است از موجودیّت یک شیء در اعیان»
لا أنّ له وجودٌ آخر
«نه‌اینکه برای وجود، یک تحصّل و وجود دیگری باشد»
که همان، ذاتٌ ثبت له الوجود باشد.
بل هو الموجودُ من حیثُ هو وجودٌ¹
«و این وجود موجود است [از آن حیث که موجود است].»
نه از حیث اینکه ذاتی [است جدا که] ثبت له الوجود [باشد]، بلکه از حیث اینکه خودِ وجود موجود است و از حیث اینکه خود وجود قابلیّت و تأهّل برای اّتصاف به موجودیّت را دارد، از این نظر وجود موجود است.
1. خ.ل: موجود.