ارتباط وجود و ماهیّت در خارج (1)

پاسخ تحقیقی ملاصدرا

بیانی که ایشان در اینجا دارند، مقداری تحقیقی‌تر از این مطلب است. ایشان می‌فرمایند: اینکه می‌گوییم وجود موجودٌ بنفسه است، معنایش این است که گاهی تحقّق وجود بنفسه است، یعنی اوّلاً بلا اوّل [و بالذّات] خود نفس وجود، موجب موجودیّت خودش است، بعد به‌واسطۀ این [خودِ وجود]، اطلاق موجود بر شیء دیگر می‌شود. یک وقت این‌طور است و یک وقت می‌گوییم: نه، ماهیّت و شیئی به‌لحاظ شیء دیگر موجود است و این دو با یکدیگر تفاوت دارند.

تمثیل مبحث اضافه 

ایشان می‌گویند که حالا در بحث اضافه ببینید مطلب چگونه است؟ [مثلاً] زیدی هست که دارای یک خصوصیّات ذاتی است، سر دارد و گوش دارد و پا دارد و دست دارد و امثال‌ذلک؛ حالا بر این زیدی که دارای این خصوصیّات است اطلاق ابوّت می‌کنیم، یعنی اضافه‌ای را بر او حمل می‌کنیم و می‌گوییم: زیدٌ أبٌ لِعَمرٍو، و عمرٌو ابنٌ لِزَیدٍ. پس ابوّت و بنوّت در اینجا بالنّسبه به طرفین جاری شد.¹ حالا در واقع اگر ما نگاه کنیم، می‌بینیم که اصلاً اینکه می‌گوییم: پدرِ عمرو و پسرِ زید ـ و فرقی نمی‌کند که مضاف باشد یا مضافٌ‌إلیه ـ در هر دوی اینها غیر از اضافه چیزی نیست؛ یعنی در اینجا غیر از این ارتباط و نسبت چیز دیگری تحقّق پیدا نکرده است. زید برای خودش راه می‌رود، عمرو هم برای خودش راه می‌رود و به یکدیگر ربطی ندارند. پس اینکه این را مضاف برای آن قرار داده‌ایم و آن را مضافٌ‌إلیه برای این قرار داده‌ایم، مگر غیر از صِرف اضافه و ارتباط اضافه‌ای چیز دیگری اضافه شده است؟! مگر چیزی به قد و وزنشان اضافه شده است؟! مگر [چیزی] به شکل و قیافه‌شان اضافه شده است؟! نه، بلکه همۀ آنها سر جایشان هستند. آنچه در اینجا اضافه شده، عبارت از یک ارتباط است، و ارتباط هم یعنی اضافه. خود ارتباط یعنی نسبت، خود ارتباط یعنی عُلقه، خود ارتباط یعنی آن حالت خاصّ بین دو شیء. به این اضافه می‌گویند. پس در واقع خود اضافه، مضاف و مضافٌ‌إلیه است؛ یعنی نفس تحقّق مضاف و مضافٌ‌إلیه هم همان اضافه است. اضافه یعنی ارتباط بین دو شیء که به‌واسطۀ آن ارتباط، به یکی مضاف می‌گویند و به دیگری مضافٌ‌إلیه می‌گویند. ولی غیر از اضافه چه حالت و چه خصوصیّتی پیدا شده است که به این أب می‌گویند: مضاف؟! هیچ چیز؛ وزنش که سر جایش است، شکل و قیافه‌اش که سر جایش است و برای خودش نفس می‌کشد و راه می‌رود!