ارتباط وجود و ماهیّت در خارج (1)

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ محمّد

تعریف اصطلاحات 

وجود: به معنای هستی و بودن. در این درس، محور اصلی بحث است و تأکید می‌شود که واقعیّت و تحقّق خارجی اشیاء صرفاً به واسطه «وجود» است، نه ماهیّت آن‌ها.

ماهیّت: به معنای «چیستی» یک شیء (مثلاً چیستی انسان). در این درس بیان می‌شود که ماهیّات فی‌نفسه و بدون ضمیمه شدن وجود، واقعیّتی در خارج ندارند و عدم محسوب می‌شوند.

عینیّت خارجی: به معنای واقعی بودن و تحقّق داشتن در عالم خارج از ذهن. استدلال متن این است که این عینیّت خارجی، ناشی از «وجود» است.

تعیّن: به معنای مشخص و معیّن شدن و فردیّت یافتن در خارج. در این درس گفته می‌شود که تعیّن خارجی موجودات (چگونگی تبدیل شدن به یک فرد مشخص) به واسطۀ «نفس وجود» است.

شیئیّت: به معنای «چیز بودن». در متن به ماهیّات دارای تحقّق خارجی اطلاق شده و با «عینیّت» (که به خود شیء موجود در خارج اشاره دارد) مقایسه می‌شود.

اصالت وجود: دیدگاهی محوری در حکمت متعالیه مبنی بر اینکه آنچه در عالم خارج، بالذات منشأ اثر است، «وجود» است و ماهیّات مفاهیمی هستند که ذهن از حدود وجود انتزاع می‌کند.

اصالت ماهیّت: دیدگاه مقابل اصالت وجود (که به شیخ اشراق نسبت داده شده و در درس نقد می‌شود)، مبنی بر اینکه ماهیّات در خارج اصالت دارند و وجود امری اعتباری و انتزاعی است.

اعتباریّت وجود: دیدگاه منسوب به شیخ اشراق که وجود را یک مفهوم اعتباری (نه یک حقیقت خارجی مستقل) می‌داند. در این درس دیدگاه و استدلال مبتنی بر آن (شبهه تسلسل) را رد می‌کند.

اعتباریّات: امور و مفاهیمی که واقعیّتشان وابسته به قرارداد و اعتبار انسانی/اجتماعی است و حقیقت خارجی مستقلی ندارند (مانند مقامات، درجات، القاب). در این درس، بخش قابل توجهی از آن به نقد دلبستگی به این امور و بیان بی‌ارزشی ذاتی آن‌ها از دیدگاه معرفتی اختصاص می‌دهد.