مرتب سازی:
جلسه ۲۷
5بنابراین هم در مرحلۀ طولیه و هم در مرحلۀ عرضیه، هر وجودی مختصّ به مرتبهای است که تحقق در مراتب دیگر امتناع و استحاله دارد. وقتی که اینطور شد، مراتب تشکیک را در وجود احساس میکنیم: قطعاً وجود علت مرتبۀ تشکیکی قویتر و أعلیٰ از مرتبۀ معلول است؛ وجود معلول و مادی در مرتبۀ پایینتر از وجود مجرد قرار دارد؛ مجردات در مراتب نازلۀ ضعیفتری از مفارقات در مراتب بالا هستند؛ عقل بسیط و عقل فعال از همۀ مراتب وجود قویتر است؛ تا به اسامی کلّیه پروردگار میرسد که بهخاطر شدت نورانیت قابل تصور نیستند. آن اسامی منفعل و منبعث از ذات هستند و داخل در «بسیط الحقیقة کلُّ الاشیاء» هستند که همه را شامل میشوند.
تشکیک در تعینات خارجی وجود بهواسطۀ نظر استقلالی به آنها
بنابراین وجود دارای مراتب تشکیک است. این بحث قابل اشکال نیست و ما فعلاً بهنحو اجمال عرض میکنیم تا بعداً بهنحو تفصیل از آن بحث کنیم.
بهطورکلی در مسئلۀ تشکیک نظر به استقلال وجود در تعینات خارجی است؛ یعنی هر وجودی مستقلاً و با توجه به وجود دیگر لحاظ میشود و بعد حکم به تشکیک در آن میشود. منبابمثال نور یک چراغ را با نور شمس لحاظ میکنیم و حکم به تشکیک میکنیم که آن تعین با این تعین تفاوت دارد؛ اگرچه هردو از نقطهنظر نوریت تفاوتی ندارند و هردو از جنس واحد هستند و اختلاف ذاتی ندارند، چون ما اثبات کردیم که وجود اشتراک معنوی دارد، یعنی هویت خارجیۀ یک وجود با هویت خارجیۀ هر وجود دیگری تفاوت ندارد، بلکه هردو داخل در یک حقیقت هستند. ولی صحبت در این است که برای هرکدام این تعینات خارجیای که وجود دارند، استقلالی سوای استقلال دیگر است؛ مثلاً استقلال در کتاب با استقلال در غیر کتاب، مانند حجر یا شجر، تفاوت دارد.
ما بهلحاظ نحوۀ وجود هر شیئی در خارج، به شدت یا به ضعف حصهای از وجود که اینها بهخود اختصاص میدهند حکم میکنیم. منبابمثال کتابی که یک کیلو وزن دارد نسبت به کتابی که نیم کیلو وزن دارد، حصۀ بیشتری از وجود دارد؛ یا حیوانی که دارای صد کیلو وزن است نسبت به حیوانی که دارای پنج کیلو وزن است، حصۀ بیشتری از وجود دارد؛ یا وجود مادی نسبت به وجود مثالی حصۀ کمتری دارد، چون آثاری بر وجود مثالی مترتب است که وجود مادی نمیتواند چنین آثاری را حمل کند، و وجود مثالی دارای اثرات و ظهوراتی است که وجودی مادی نمیتواند در قید و بند قوانین خودش آنها را انجام بدهد، پس معلوم میشود که وجود مثالی حصۀ بیشتری از وجود مادی دارد.