مرتب سازی:
جلسه ۱۱
11سفر چهارم، مقابل دوم است مِن وجهٍ، چون بالحق در خلق است و در اینجا حق همیشه همراه او است.»
سفر دوم و چهارم مقابلۀ مِن وجهٍ دارند؛ یعنی سفر دوم سفر در حق و در ذات و اسماء و صفات حق است، اما سفر چهارم سفر در اسماء و صفات جزئیه است که همین عالم تعیّنات و جزئیات است؛ منتها جنبۀ من وجهیاش برای این است که این جزئی است اما آن جنبۀ کلی دارد و این مقابل آن است، اما هر دوی اینها بالحق هستند.1
تدوین کتاب حکمت متعالیۀ ملاصدرا براساس اسفار اربعۀ سلوکی
فرتّبتُ کتابی هذا طبق حرکاتهم فی الأنوار و الآثار علیٰ أربعة أسفار؛
«پس همانطوریکه آنها در انوار ربوبی سیر میکنند و در آثار جمالیه و جلالیۀ پروردگار حرکت میکنند، من هم کتابم را (از نقطهنظر فکری و عقلی و نظری) بر طبق این چهار سفر ترتیب دادم.»
برای اینکه خیال نکنید که اینها فقط یک سری اعمال ظاهری است و پشتوانۀ برهانی ندارد، نهخیر، تمام سیروسلوک سالک در هر مرتبهای با دلیل و برهان ثابت میشود و تمام این مطالب و حالات، برهانی است؛ بر خلاف کسانی که میگویند: «درویشها فقط پای منقل مینشینند و بنگ میکشند و حال پیدا میکنند!»
و سمّیته بـ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیّة2؛ «و این کتاب را حکمت متعالیه در بحث اسفار عقلیه نامیدم.»
یعنی نهتنها حکمت مشائی ـ که جنبۀ بحث و نظر در آن هست ـ در این کتاب وجود دارد، بلکه حکمت اشراق هم ـ که جنبۀ افاضات اشراقیۀ پروردگار بر قلب سالک در آن هست ـ در این کتاب آورده شده است، و همچنین از نقطهنظر تطبیق این مطالب با شرع در این کتاب آورده شده است و منحیثالمجموع این کتاب را متعالی از بقیۀ حکمتها قرار داده است.
فها أنا أفیض فی المقصود مستعینًا بالحقّ المعبود الصّمد الموجود؛3 «[پس من اکنون در مطالب و مقصودی که در نظر دارم، شروع به بحث میکنم، و از خداوند معبودی که بینیاز و هستی مطلق است استعانت میجویم!]»
- در واقع فرق بین سفر دوّم و چهارم در اجمال و تفصیل است؛ زیرا مگر سیر فی الحقّ با سیر فی الخلق تفاوت میکند؟ خلق همان ظهور ذات حقّ است، منتهی به طور تفصیل. لذا فرمود: من وجه. فتأمّل.
- خ ل: فی المسائل الربوبیّة.
- الحکمة المتعالیة، ج ١، ص ١٣.