نفحات انس
انسان کامل در فرهنگ شیعه
کتاب نفیس «نفحات انس» مجموعه پیاده‌شدۀ مصاحبات حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه با مؤسسۀ محترم شمس‌الشّموس، پیرامونِ «انسان کامل در فرهنگ تشیّع» به‌نحو عامّ، و تبیینِ «مقام عرفانی عارف کامل حضرت حاج سید‌هاشم‌حداد قدّس‌اللَه‌سرّه» به‌نحو خاص، می‌باشد که با لسانی سلیس و بیانی روان به تبیین آموزه‌های اصیل عرفانی پیرامونِ این موضوعِ پیچیده پرداخته، که به عنوان مقدمه‌‌ای در شناخت انسان کامل، رهپویان طریق حق و مسیر هدایت را به تحقیق گسترده در این موضوع دعوت می‌فرماید. اهم مطالب مندرج در این اثر: • علّت تأکید اولیای‌الهی بر اتقان در خواندن دروس طلبگی • دیدگاه و بینش متعالی مرحوم حدّاد دربارۀ واقعۀ عاشورا • تجلّی توحید به نحو اَتمّ در سیدالشهداء علیه‌السلام در روز عاشورا • کیفیت جمع میان وحدت و کثرت در روز عاشورا • تبیین حقیقت ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام و اولیای‌الهی • کلام مرحوم حدّاد نازل‌کننده حق است نه منطبق بر واقع • تبیین حقیقت مقام «لاهو الا هو»، «مقام احدیّت» و «مقام واحدیّت» • حجیّت کلام اولیای‌الهی عیناً همانند حجیّت کلام معصومین • کیفیت اتحاد اولیای‌الهی با امام معصوم در حقیقت ولایت • تفاوت بین سعۀ وجودی امام زمان علیه‌السلام و عارف کامل • تفاوت مراتب شهود در میان اولیای‌الهی • عدم تفاوت بین غیبت و ظهور امام، نزد عارف باللَه • منزلت و علوّ مقام حضرت زهرا سلام‌اللَه‌علیها در بیان مرحوم حدّاد • عدم تنازل عارف‌کامل از مقام توحید • ابتهال و تجرد نفسانی علامه طهرانی هنگام شنیدن نام امام زمان علیه‌السلام • نیاز به ادراک شهودی برای فهم کلام اولیای‌الهی • عدم امکان وصول به حقیقت معا
نفحات انس
53سلام الله علیهما نکته‌ای بود که قضیّۀ عاشورا را از سایر قضایا جدا کرد؛ در روز عاشورا توحید با تمام بروزات و ظهورات خودش در عالم مظاهر، و اسماء جمالیّه و جلالیّه در وجود سیّدالشّهدا علیه السّلام تجلّی کرد! و این کلام اگر از مرحوم آقای حدّاد هم نقل شده است، اشاره به همین مطلب است.
سؤال: در کتاب روح مجرّد مرحوم علاّمه بحثی مطرح می‌کنند که ولایت مندکّ در توحید است و نمی‌شود به توحید رسید مگر از راه ولایت،1 که در ضمن فرمایشاتتان به‌طور جانبی به این بحث اشاره فرمودید. آیا می‌شود گفت: «فنای در ولایت ائمّه علیهم السّلام همان فنای در توحید است»؟
تبیین حقیقت معنای ولایت ائمّۀ معصومین علیهم السّلام
جواب: بله، ولایت عبارت است از: مشیّت و ارادۀ قاهرۀ پروردگار برای ابراز و اظهار حقیقت وجود بسیط و تنزّل ذات از آن مبدأ هوهویّتِ خودش به مظاهر اسماء و صفات جزئیّه؛ یعنی ذات خدای متعال ـ که عبارت است از وجود بحت و بسیط و بلاتعیّن و بدون هیچ‌گونه شائبۀ زائد بر خود ذات ـ وقتی می‌خواهد تنزّل پیدا بکند و به عبارت دیگر: شکل بگیرد و مظاهر جزئیّه را در عالم تشکیل بدهد، آن اراده و آن نیرو و آن إعمالی که ذات در این مسئله انجام می‌دهد، عبارت است از ولایت.
پس ولایت عبارت است از: جریانی که به‌وجود آورندۀ عالم وجود است؛ اعمّ از مجرّدات، ملائکه، عقول، عالم ارواح، عالم اشباح، عالم صور و همین‌طور عالم ماده و مادّیات.
فلاسفه و عرفا و همین‌طور لسان روایات در این زمینه تعابیر مختلفی دارند؛ گاهی در روایات تعبیر به «أوّلُ ما خلَق اللهُ نورُ نبیِّک یا جابر»2 و یا «أوَّل ما خلَق اللهُ
- روح مجرّد، ص ٣٤٣.
- بحار الأنوار، ج ١٥، ص ٢٤؛ ج ٢٥، ص ٢١؛ ج ٥٤، ص ١٧٠: «عن جابر بن عبدالله قال: قلت لرسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم: أوّلُ شیءٍ خَلَقَ الله تعالی ما هو؟ فقال: ”نورُ نبیِّک یا جابر!“»