افق وحی
نقد نظريه دکتر عبدالكريم سروش درباره وحى
کتاب «افق وحی» اثر بی‌نظیر حضرت آیة‌اللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه می‌باشد که به انگیزۀ «نقد نظریۀ دکتر عبدالکریم سروش پیرامون وحی» تدوین شده است. نویسنده با دلایلی محکم و ادله‌ای متقن به رد و نقد این نظریه پرداخته و حقیقت وحی را که متنزّل از عالم ربوبی است، مبرّا از هر گونه نقص و اشکال و اعوجاج و انحراف، معرّفی می‌فرماید. از آنجا که پاسخ برخی بزرگان به این نظریه، خالی از نقاط شبهه‌انگیز نبود و باعث تثبیت نظریات انحرافیِ صاحب مقاله شده است، مؤلف محترم تأمّلاتی در اینگونه پاسخ‌ها نیز نموده و موارد خبط و خطا را با ادلۀ متقن بیان فرموده‌اند. اهم مطالب مندرج در کتاب: • ضوابط طرح شبهه و اشکال در باورهای دینی • تبیین حقیقت توحید و تفاوت مراتب اسماء کلیۀ پروردگار • تبیین و اثبات توحید افعالی و ذکر شواهدی از آیات و روایات و کلمات بزرگان درباره این موضوع • اتحاد ارادۀ نبی‌خدا و ولیّ کامل‌الهی با ارادۀ خدا • علم حضوری اولیای‌الهی به وقایع گذشته و حال و آینده • حقیقت وحی و الهام • نقد شبهات مختلفِ صاحب‌شبهه مشتمل بر: • نقدِ «مقایسه شعر شعراء با وحی پیامبران»؛ • نقدِ «مدعای تأثیر محیط، فرهنگ زمانه و شخصیت پیامبر در کیفیت تلقّی و بیان وحی»؛ • نقدِ «شبهۀ خطاپذیری قرآن»؛ • نقدِ «شبهه فهمِ مراد جدی قرآن به‌وسیلۀ علوم تجربی»؛ • نقدِ «شبهۀ یکنواخت نبودن بلاغت قرآن»؛ • نقدِ «شبهۀ عدم علم پیامبر بر تاریخ گذشتگان و دانش زمان خویش و علوم امروزی»؛ • نقدِ «شبهه جواز ورودِ دروغ مصلحت‌آمیز در قرآن» و دیگر شبهات مطروحه در مقاله.
افق وحی
272که لو أنزلنا کتابًا للجبل *** لانصدَع ثمّ انقطَع ثمّ ارتحَل از من ار کوه أحد واقف بدی *** پاره گشتی و دلش پر خون شدی1 از پدر وز مادر این بشنیده‌ای *** لاجرم غافل در این پیچیده‌ای گر تو بی‌تقلید از این واقف شوی *** بی‌نشان از لطف چون هاتف شوی2 بنابراین، حقیقت وحی ـ برخلاف آنچه تا به حال می‌پنداشتیم ـ یک معنا و مفهوم کلامی نیست که جبرائیل آن را احساس کند و سپس آن معنا را با خود به زمین آورد و در گوش پیامبر، آن را بخواند.
فرمایش قرآن کریم در حقیقت و کیفیّت ماهوی وحی
از جمله مواردی که در قرآن کریم، به وحی و کیفیّت ماهوی آن اشاره شده است، آیۀ شریفۀ سی و نه از سورۀ اسراء می‌باشد:
﴿ذَٰلِكَ مِمَّآ أَوۡحَىٰٓ إِلَيۡكَ رَبُّكَ مِنَ ٱلۡحِكۡمَةِ وَلَا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلۡقَىٰ فِي جَهَنَّمَ مَلُومٗا مَّدۡحُورًا﴾.3
«این از آن جمله چیزهایی است که پروردگارت از معانی حِکَمی و مبانی اخلاقی به تو وحی فرستاده است. و غیر از خدای واحد متعال، خدای دیگری را شریک در تأثیر و تسبیب قرار مده، که در این‌صورت به رو در آتش جهنّم درخواهی افتاد درحالی‌که مورد سرزنش و رانده شده خواهی بود.»
این آیۀ شریفه، پس از آیاتی وارد شده است که همگی متضمّن دستورات اخلاقی و روش پسندیدۀ زندگی و معاشرت در حیات دنیوی است. در آیات پیشین،
- خ ل: چشمه چشمه از جبل، خون آمدی.
- مثنوی معنوی، دفتر دوّم.
- سوره إسراء (١٧) آیه ٣٩.