افق وحی

 بنابراین مسئلۀ توحید افعالی و انتساب آن به پروردگار متعال و مبادی تکوین، نسبت به اصل و ریشۀ همۀ افعال و حوادث است، چه اختیاری یا غیر اختیاری؛ و امّا امور ارادی در بشر و امثال او به حیثیّت حسن و قبح فاعلی متّصف می‌شود و بر آن اساس، مستوجب ثواب و یا عقاب خواهد شد.

نشئت گرفتن جمیع حقایق وحیانی و الهامات الهی و ادراکات بشری از ناحیۀ پروردگار

 یکی از این مسائل، مسئلۀ وحی و نزول معانی بر قلب پیامبر الهی، و یا الهام بر قلب ولیّ خدا، چه ائمّه معصومین علیهم السّلام و چه سایر اولیای الهی و عرفاء بالله و بأمرالله، است.

 بر اساس توحید افعالی و نیز حقیقت علم و ادراک، آنچه را که بشر ادراک می‌نماید ـ چه از راه حواسّ ظاهر باشد چون چشم و گوش و غیره، و چه از طریق مطالعه و تفکّر باشد، و یا به‌واسطۀ خواب و رؤیا حقیقتی بر او منکشف شود، و یا همچون ارباب مکاشفات که در حال بیداری به‌واسطۀ اتّصال به مثال منفصل و ملکوت، قضایا و مطالبی بر آنان ظاهر می‌گردد، و چه آنان که پا از دائرۀ صورت و حدود بیرون نهاده‌اند و به کشف معانی و حقایقِ عالم غیب بدون شکل و صورت دست یافته‌اند ـ همه از ناحیۀ پروردگار با گذراندن سلسلۀ علل و معلولات می‌باشد و از این جهت فرقی بین آنها نیست؛ و به‌طور کلّی از این حیث از دائرۀ انتساب به بشر، خارج و به ذات الهی به‌واسطۀ اسم علیم استناد پیدا می‌کند. البتّه در این استناد دیگر فرقی بین مدرکات انسان و حیوان و جنّ و ملائکه و حتّی جمادات و نباتات ـ چنانچه گذشت ـ نمی‌باشد؛ زیرا همۀ این مدرکات به یک نسق و وتیره به ذات لا یزال حق مرتبط و متعلّق و منتسب می‌باشند، چنانچه در مورد سایر افعال و حرکات در جمیع موجودات، این مسئله به اثبات رسید.

راه تصحیح فکر و نتایج به‌دست آمده در مسائل علوم تجربی و مادی

 در مورد انسان، علوم و مدرکاتی که به‌واسطۀ حواسّ ظاهر در قوّۀ خیال و واهمه نقش می‌بندد، به توسّط قوّۀ عاقله و مفکّره منجرّ به یک مفاهیم و معانی کلّیه می‌گردند که از روابط بین این صُوَر در قوّۀ خیال، صورت می‌پذیرد و عقل با حذف حدود جزئیّه و مشخّصه و انتزاع یک امر مشترک و کلّی بین آنها، به یک قضیّۀ عقلیّه