افق وحی

در ذهن و نفس خود فعلیّت می‌بخشد و بقیّه را در آن ظرف خاصّ خودش و مخزن غیب الهی نگه می‌دارد.

 بنابراین معنای این سخن که می‌فرماید: «إذا شاءُوا، عُلِّموا؛ هر وقت بخواهند عالم می‌شوند.»¹این نیست که قبل از اراده جاهل هستند و پس از اراده، خداوند افاضۀ علم به نفس آنان می‌کند؛ بلکه این است که آن حقیقت علمی عینی را از خزینۀ غیب خود به صورت منقوش در نفس و ذهن و قوای مفکّره احضار می‌کند.

تبیین معنای اضافه شدن علم امام علیه السّلام

 و امّا عباراتی که دلالت دارد علم امام در هر شب جمعه اضافه می‌شود،² و یا آیاتی که از رسول خدا طلب زیادتی علم و معرفت می‌کند،³ معنای بسیار واضح و روشنی دارد؛ زیرا علم پروردگار که حدّ و حصر ندارد و همانند خود ذاتِ بحت و بسیط او لا یتناهی است، و امام علیه السّلام به‌واسطۀ جنبۀ مخلوقیّت و معلولیّت او نسبت به ذات پروردگار دائماً و سرمداً، چه در ذات خود و چه در علم و اراده و قدرت خود، محتاج به اراده و علم و قدرت لا یزال علّت خود است، و چون آن علم و قدرت در ذات پروردگار انتها ندارد پس نیاز و احتیاج امام علیه السّلام نیز انتها ندارد. و این زیادتی به مناسبت‌های مختلف تحقّق می‌یابد، مانند شب‌های جمعه که رحمت پروردگار در آن شب با سایر شب‌ها متفاوت است، و یا شب‌های قدر که اراده و تقدیر حق در عالم وجود در نفس ملکوتی امام علیه السّلام صورت می‌بندد، و همین‌طور... .

 ناگفته نماند که این علم که مرتّب در حال ازدیاد است و تا ابدیّتِ ذات پروردگار، آن ازدیاد هم ابدیّت دارد، غیر از علم به اشیاءِ عالم مادّه و طبع است؛ زیرا این اشیاء خود در وجود و ذات خودشان و فعل و انفعالشان متّکی و متدلّی به اراده