عنوان بصری ج۳

عجز پیامبر اکرم از احاطه بر اسم علیم پروردگار

 نه‌تنها نفس مبارک رسول خدا صلّی ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله تدبیر کلّ عالم را مانند حرکت دادن یک لیوان به‌دست دارد، بلکه اصلاً وجود همۀ عوالم و تعینات عالم کثرت ـ چه عالم مُلک و شهادت و چه عوالم ملکوت ـ به‌واسطۀ نفس آن حضرت است. دست انسان فقط می‌تواند لیوانی را حرکت دهد و از خلق آن عاجز است، اما جمیع عالم به‌واسطۀ نفس پیغمبر اکرم وجود پیدا کرده است و به‌عبارت‌دیگر اگر آن حضرت خلق نمی‌شد, هیچ موجودِ ممکنی در عالم تحقق پیدا نمی‌کرد؛ زیرا اولین مخلوق پروردگار در سلسلۀ علّیت، نفس مبارک رسول خداست.¹ حال این پیغمبری که تمام عوالم مُلک و ملکوت زاییدۀ وجود اوست, نه‌تنها تاکنون به علم خداوند پی‌ نبرده است، بلکه تا قیام قیامت نیز پی نخواهد برد، چه رسد به بقیه موجودات؛ زیرا علم خداوند لایتناهی است.

استفادۀ عارف کامل از علم اطلاقی پروردگار، به‌حسب ظرفیت وجودی

 بنابراین، نکته‌ای که بعضی بزرگان و عرفاء در کتب خود ذکر می‌کنند که «سالک به‌واسطۀ فنای ذاتی به علم لایتناهی می‌رسد»، به این معنا نیست که علم لایتناهی در وجود شخص متناهی می‌شود و بر علم لایتناهای الهی به‌نحوی‌ احاطه پیدا می‌کند که دیگر هیچ مسئله‌ای از عوالم ربوبی بر او مخفی نخواهد بود؛ مراد این است که: ما در احاطه بر علم الهی دچار محدودیت‌های مکانی، زمانی و سِعی هستیم و هرکسی برحسبِ ظرفیت و تجرّد نفسانی‌ خود از آن علم الهی بهره‌مند می‌گردد؛ اما کسی‌که آن محدودیت‌ها از او برداشته شود و به مرتبۀ فنای ذاتی و بعد از آن به بقاء ـ که یک محدودیت وجودی مجرد است² ـ برسد, دیگر در استفاده از اسم علیم حدی ندارد.

 به‌عبارت‌دیگر: در هر آنی که می‌گذرد, بدون اینکه هیچ حدی برای استفاده وجود داشته باشد، اسم اطلاقی و لایتناهی علیم پروردگار بر او جلوه می‌کند، و محدودیت فقط از جهت حدّ ظرفیت وجودی خود شخص است. بنابراین, پیغمبر