عنوان بصری ج۳

 در این مثال چون علم با آن معلوم و عینیت خارجی اتحاد پیدا کرده است، دیگر خطا وجود ندارد؛ زیرا وقتی‌‌که هیچ دوئیت و بینونیتی بین مدرکات انسان و آن واقعیت خارجی وجود نداشته باشد، علمِ آن حقیقت مُدرَکه با آن واقعیت خارجی صددرصد تطبیق می‌‌کند.¹

معنای شعر «من کی‌ام لیلی و لیلی کیست من»

علم حضوری به معشوق، از‌جمله آثار مراتب شدید محبت

 مجنون در اینجا از این واقعیت حکایت می‌‌کند که ممکن است انسان ازنقطه‌نظر عشق و محبت به‌حدی پیش‌روی کند که دیگر دو وجودِ در مقابل هم را مشاهده نکند و فقط یک وجود ببیند.

 علم انسان به علومی که در ذهن دارد نیز از این قبیل است. این شعری را که بنده فی‌‌البداهه از حفظ خواندم، حقیقت و صورت علمی آن را الآن در وجود خود احساس می‌‌کنم؛ این علم دیگر خطاپذیر نیست. گرچه ممکن است در حفظ اشتباه کرده باشم، اما در علم به وجود این شعر در ذهن بنده دیگر خطایی وجود ندارد؛ زیرا آن را از نوشته‌‌ای نقل نکرده‌ام، بلکه حقیقت و واقعیتی در درون بنده است که مطرح نموده‌ام.

علم حضوری یعنی اتحاد نفس انسان با یک پدیده و حقیقت خارجی

 به‌عبارت دیگر هر شخص حتی بدون تأمل، غرائزی مانند غضب، شهوت، تفکر و احساس را در وجود خود می‌‌یابد. حال اگر شخصی بتواند دیگری را نیز به‌همین نحو در وجود خود بیابد، این علم او علم حضوری خواهد بود که عبارت است از اتحاد نفس انسان با یک پدیده و حقیقت خارجی.

ادراک حالات لیلی توسط مجنون با علم حضوری

اینکه مجنون می‌‌گوید: «ما یکی روحیم اندر دو بدن» دروغ نیست؛ زیرا وقتی به خود مراجعه می‌‌کند لیلی را در مقابل خود نمی‌‌بیند، بلکه او را در قلب و سرّ خود می‌‌یابد و دیگر در این‌طرف‌و‌آن‌طرف به‌دنبال لیلی نمی‌‌گردد.