عنوان بصری ج۳
جلد سوم از مجموعۀ «عنوان بصری» حاصل مجالس حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّساللَهسرّه در «شرح حدیث عنوان بصری» میباشد که طی سالیانی متمادی برای رفقا و شاگردان سلوکی و پویندگان مکتبِ عرفان و توحید ایراد فرمودهاند، که همراه با ویرایش به زیور طبع آراسته شده است. تبیین ظرائف ژرفِ تربیتی و سلوکی با بیانی روان و شیوا، همراه با ذکر مصادیق، امثله و حکایات متنوّع از شاخصههای این کتاب شریف بوده که در نوع خود بینظیر میباشد. مجلد سوم از این مجموعه، در موضوع «حقیقت علم» و تبیینِ «ملاک علم حقیقی» و «موانع حصول علم و معرفت» به ساحت علم و فضیلت تقدیم میگردد. اهم مطالب مندرج در این مجلد: • ضرورت حرکت بر طبق مبانی علمی و یقینی در تمامی مراحل سلوک • حرکت بر مبنای نورِ علم، اولین توصیه امام صادق علیهالسلام به «عنوان بصری» • عدم امکان اشتباه و ندامت در صورت وجود نورِ علم • حقیقت علم حصولی و حضوری • حرمت فتوای بدون علم حضوری، در کلام امام صادق علیهالسلام • حکایتی از نور باطنی مرحوم علامه طهرانی در شناخت محمدتقی شریعتی • حکایتی از علم حضوری مرحوم علامه طهرانی در شناخت ابوالحسن بنیصدر • کیفیت غلبۀ قوای وهمی بر مبانی علمی • عدم حجیّت خواب و مکاشفه در سلوک و استنباط احکام شرعی • عدم حجیّت خبر واحد در مبانی اعتقادی • هلاکت بشریت با علوم تجربی، بدون ربط با خداوند • راهکار عملی بزرگان در تعاملِ علمی با دیگران • عمر طولانی امام زمان علیهالسلام بر اساس علم است نه اعجاز • تأثیر مراقبه در کیفیت نزول اسم علیم پروردگار
مرتب سازی:
عنوان بصری ج۳
126در اینجا به این نکته میرسیم که علم حضوری عبارت است از اینکه: انسان پدیدهها و حوادث خارجی را در وجود خود حس کند؛ مثلاً در وقوع یک زلزله بهنحوی زلزله را در نفس خود مشاهده کند که گویی نفس او آن واقعۀ خارجی است، نه اینکه بر آن زلزله احاطه پیدا کند و آن را ببیند، که امکان شهود و مکاشفۀ خلاف وجود دارد. بهطورکلی عوامل بسیاری در صحت و سقم خوابها و مکاشفات مؤثرند؛ لذا بزرگان میگویند به آنها ترتیباثر ندهید. در این مواقع انسان باید احتیاط کند و در حدّ وسع خود به آنچه یقین دارد, عمل نماید.
بیان علم حضوری پروردگار با استناد به آیۀ نور
حال باتوجهبه آنچه گذشت آیۀ شریفۀ ﴿ٱللَهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ﴾ ؛1 «خداوند نور آسمانها و زمین است» چه معنی و مفهومی دارد؟ آیا مراد این است که خداوند خورشید را خلق کرده تا به زمین و دیگر کرات اطراف آن نور دهد، و همینطور کهکشانها را خلق کرده تا هر ستارهای خورشیدی برای میلیاردها میلیارد سیارۀ دیگر باشد؟! دراینصورت باید بفرماید: «اللهُ مُنَوِّرُ السّموٰاتِ و الأرض؛ خداوند به آسمانها و زمین نور میرساند», درحالیکه میفرماید: ﴿ٱللَهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ﴾؛ «ذات پروردگار، نور آسمانها و زمین است.»
به عبارت دیگر آن پدیدهای که حقیقت آسمانها و زمین را در مظاهر مختلف تشکیل میدهد، و آن حقیقتی که حقیقت تمام موجودات عالم مُلک و ملکوت با تمام عوالم و مراتبش میباشد، نفس ذات پروردگار است.2
- سوره نور (٢٤) آیه ٣٥.
- اللهشناسی، ج ١، ص ٥٠:
«ذات خداوند نور است؛ زیرا در خودی خود و در هویّت خویشتن محتاج به روشنکنندهای نیست، و تمام ماسوا از عقل اول تا عقل دهم، و از عالیترین اسم و صفت تا نازلترین آنها، همهوهمه به نور خدا روشن میشوند. خداوند اصلالوجود است و موجودات به ایجاد او موجود میگردند، و بنابراین هویّتش نور است که: الظّاهِرُ بِنَفسِهِ المُظهِرُ لِغَیرِهِ.
﴿ٱللَهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ﴾ یعنی «الله» اصل وجود آسمانها و زمین است، و اصل حقیقت و پیدایش آنها و بهوجودآورندۀ آنهاست؛ خداست اول، و پس از آن موجودات.
او محتاج به معرِّف نیست و همۀ موجودات نیازمند به معرفی وی؛ اوست اصل وجود و بقیۀ موجودات به ایجاد او؛ اوست ظاهر به هویّت خود و بقیه ظاهر به ظهور او؛ اوست نور و بقیه مُنوَّر به نور او؛ اوست اصل حقیقت، و بقیه مجاز و عاریت.»