عنوان بصری ج۲

و إنَّ لِلذِّکرِ لَأهلًا أخَذوهُ مِنَ الدُّنیا بَدَلًا؛ فَلَم تَشغَلهُم تِجارَةٌ‌ و لا بَیعٌ عَنهُ.¹

«ذکر، دارای عده‌ و اهلی است² که این عدۀ خاص بَدَل از دنیا ذکر را برگزیده‌اند و خود را بدان مشغول نموده‌اند.»

شرح کلام امیرالمؤمنین پیرامون اهل ذکر

 این مطلب که چطور ممکن است انسان به‌جای دنیا به ذکر مشغول شود را می‌توان مرتبه‌به‌مرتبه در چند صورت تصور کرد.

برداشت اول از کلام امیرالمؤمنین پیرامون اهل ذکر

منافات طریق رهبانیت با جامعیت اسلام

 مرتبۀ اول اینکه منظور از دنیا را اشتغال به کسب و تجارت و پرداختن به مسائل دنیوی و مادی دانست؛ به این معنا که اهل ذکر گروهی هستند که مانند رُهبانان و افرادی که در دیر و کلیسا مشغول ذکر هستند، به مسائل دنیوی هیچ توجهی ندارند؛ این عده، به‌جای اینکه به‌دنبال کسب بروند، در منزل می‌نشینند و ذکر می‌گویند؛ به‌جای اینکه به‌دنبال ازدواج بروند، دائماً به عبادت می‌پردازند و طریق رهبانیت را در پیش می‌گیرند. این طریق در اسلام ممدوح نیست؛ زیرا با جامعیت اسلام منافات دارد. اسلام دینی است که متکفّل سعادت دنیوی و اخروی بشر است، و ممدوح دانستن این مرتبه از ذکر، با هدف غایی اسلام در تعارض خواهد بود.

 اسلام دینی است که هم به مسائل عبادی و هم به مسائل سیاسی بشر پرداخته است؛ به‌عبارت‌دیگر: اسلام دین کمال است و در آن عبادت و سیاستی وجود ندارد؛ این ما هستیم که می‌گوییم: «دیانت ما عین سیاست و سیاست ما عین دیانت است.» بله، اگر ما این کلام مرحوم مدرّس ـ رحمة الله علیه ـ را این‌چنین توجیه کنیم که منظور ایشان این است که اسلام دین کمال است و در این کمال همه چیز قرار دارد، دراین‌صورت می‌توان برای این جمله معنای صحیحی ارائه داد.

فعلیت یافتن تمام استعدادهای نهفتۀ بشر در سایۀ اسلام

 کمال اسلام به این است که تمام شرایطی که در سایۀ آن، استعداد نهفتۀ بشر به فعلیت می‌رسد، در اسلام وجود دارد.