اسرار ملکوت ج3

می‌گشت و کار را بر معاویه یکسره می‌کرد، و در نتیجه حکومت ظالمانۀ معاویه محکوم به شکست می‌‌گردید و حکومت عدل علی جای او را می‌گرفت؛ اینها تمام قضایا و نتایج قطعی از بین رفتن عمرو بن عاص در این جنگ بوده است. و با این عمل أمیرالمؤمنین علیه السّلام تمام این نتایج بر باد رفت و به حسب ظاهر اهداف آن حضرت همگی عقیم ماند و با شکست ظاهری، لشکر عراق به سمت کوفه مراجعت نمود.

دیدگاه‌های مختلف در انصراف أمیرالمؤمنین از کشتن عمرو بن عاص

 از دیدگاه اهل سیاست و سلطنت قطعاً این عمل، مردود و غیر قابل توجیه می‌نماید؛ زیرا در بطن و سرشتِ سیاست و حکومت، غلبه بر حریف به هر قیمت و به هر وسیله و طریق مجاز می‌باشد، و به طور کلّی اصل و اساس سیاست‌ها و حکومت‌ها بر این پایۀ اساسی و حیاتی بنا نهاده شده است. و ما در اینجا شاهد و ناظر تخلّف منهج و ممشای علی از این اصل و قانون اساسی می‌باشیم.

 و امّا از دیدگاه و منظر شرع و فقه ظاهری، دفع ظلم و رفع مادّۀ فساد و إفساد و وجوب مقدّمیّت محو ضلال و إضلال چیزی نیست که بر کسی مخفی و نامعلوم باشد، که چنین مصداق بارز و روشنی قطعاً می‌تواند موجب تعلّق حکم و رفع آن باشد، آن‌هم در چنین شرایط وقیح و قبیحی که از او سرزده است. پس اگر ما بودیم و این برداشت و قرائن، قطعاً نسبت به قتل و محو او اقدام می‌نمودیم.

 و امّا از منظر اهل نظر و معرفت، عمل قبیح او در چنین شرایطی به معنای تسلیم و از دست دادن نیرو و توان مقابله و مبارزه است، مثل اینکه شمشیر از دست او بیفتد و وسیلۀ دفاع از او سلب گردد، که در چنین شرایطی قطعاً ولیّی مانند أمیرالمؤمنین علیه السّلام دست از مقاتله با او می‌کشید تا در مبارزه قانون مساوات و عدالت رعایت گردد. و در این صورت است که هم مقدّمه و هم هدف و غایت، هر دو در یک راستا که تحقیق و تکوین حقّ مطلق و صدق مطلق و عدل مطلق و عبودیّت مطلقه است، تبلور خارجی پیدا می‌کند؛ و همین است فرق بین حکومت