اسرار ملکوت ج1

صَدرِهِ حَتَّی وَقَعَ عَلَی الأرضِ! فَقالَ: لا تَقُلها! فَإنَّکَ إن تَقُلها یَتَّکِلُوا عَلَیها و یَدَعوا العَمَلَ...

و قَد أطبَقَتِ الصَّحابَةُ إطباقًا واحِدًا عَلَی تَرکِ کَثیرٍ مِنَ النُّصوصِ لَمّا رَأوا المَصلَحَةَ فی ذَلِکَ. کَإسقاطِهِم سَهمَ ذَوِی القُربَی و إسقاطِ سَهمِ المُؤَلَّفَةِ قُلوبُهُم، و هَذانِ الأمرانِ أدخَلُ فی بابِ الدّینِ مِنهُما فی بابِ الدُّنیا.

و قَد عَمِلوا بِآرائِهِم اُمورًا لَم یَکُن لَها ذِکرٌ فی الکِتابِ و السُّنَّةِ... و عَمِلوا فی أیّامِ أبی‌بَکرٍ بِرَأیِهِم... و عَمِلوا بِمُقتَضَی ما یَغلِبُ فی ظُنونِهِم مِنَ المَصلِحَةِ و لَم یَقِفُوا مَعَ مَوارِدِ النُّصوصِ حَتَّی اقتَدَی بِهِمُ الفُقَهاءُ مِن بَعدُ فَرَجَّحَ کَثیرٌ مِنهُمُ القِیاسَ عَلَی النُصوصِ حَتَّی استَحالَتِ الشَّریعَةُ، و صارَ أصحابُ القیاسِ أصحابَ شَریعَةٍ جَدیدَةٍ.

قالَ النَّقیبُ: و کانَ أکثَرُ ما یَعمَلون بِآرائِهِم فی ما یَجری مَجرَی الوَلایاتِ و التَّأمیرِ و التَّدبیرِ و تَقریرِ قَواعِدِ الدَّولَةِ و ما کانوا یَقِفونَ مَعَ نُصوصِ الرَّسولِ صَلَّی اللهُ علَیهِ و آلِهِ و تَدبیراتِهِ إذا رَأوُا المَصلِحَةَ فی خِلافِها کانوا یُقَیِّدونَ نُصوصَهُ المُطلَقَةَ بِقَیدٍ غَیرِ مَذکورٍ لَفظًا، و کَأنَّهُم کانوا یَفهَمونَهُ مِن قَرائِنِ أحوالِهِ. و تَقدیرُ ذَلِکَ القَیدِ: افعَلُوا کَذا إن رَأیتُموهُ مَصلِحَةً!!

ابن ابی‌الحدید می‌گوید: «من این اخباری را که بر خلافت بلافصل علیّ بن أبی‌طالب علیه السّلام ـ که به روایت عمر بن خطّاب است ـ دلالت می‌کند به نقیب، اباجعفر یحیی بن محمّد عرضه داشتم و به او چنین گفتم: این اخبار تمامی دلالت بر نصّ و تصریح بر خلافت علیّ بن أبی‌طالب است، امّا مطلبی که ذهن مرا به خود مشغول داشته این است که: چگونه می‌توان تصوّر نمود که صحابۀ رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم صریح فرمایش آن حضرت را منکر شوند و او را به کناری نهند؟ صریح کلامی که دلالت بر خلافت و امارت شخص معیّن و به خصوصی دارد. هم‌چنان‌که بعید می‌شماریم صحابه در احکام نماز و قبله و روزه در ماه رمضان و سایر احکام و شاخصه‌های دین دستکاری کنند.