اسرار ملکوت ج1

تخیّلات آنان در هم می‌آمیزد و آنچه که در ذهن و نفس آنان و در قوّۀ ذاکرۀ آنان قرارمی‌گیرد نه آن است که رسول خدا فرموده، بلکه توهّمات و تخیّلاتی است که با بعضی از کلمات و فرمایشات آن حضرت مخلوط و ترکیب شده است و حجّیت و وثاقت در کلام را از بین برده است و دیگر وزان و اعتباری نمی‌توان برای آن قائل شد. البتّه این گروه قصد افتراء و تعمّد بر کذب ندارند، و تصوّر و تخیّل خود را منسوب به رسول خدا می‌دانند و به عنوان کلام رسول خدا روایت می‌کنند و می‌گویند: این مطلب عین گفتار رسول خداست و از او صادر شده است.

اگر مردم می‌دانستند که این کلام از رسول خدا نیست بلکه توهمّات و تخیّلات خود راوی و ناقل حدیث است از او نمی‌پذیرفتند؛ و اگر خود راوی و گوینده کلام نیز می‌دانست که مطلب این‌چنین است او نیز آن را رها نموده و بدان عمل نمی‌نمود.»

دسته سوم راویان حدیثی هستند که نسبت به بعضی از مسائل جاهل‌اند

و رَجُلٌ ثالِثٌ سَمِعَ مِن رَسولِ اللهِ صَلَّی اللهُ علَیهِ و آلِهِ شَیئًا یَأمُرُ بِهِ، ثُمَّ نَهَی عَنهُ و هُوَ لا یَعلَمُ؛ أو سَمِعَهُ یَنهَی عَن شَی‌ءٍ، ثُمَّ أمَرَ بِهِ و هُوَ لا یَعلَمُ؛ فَحَفِظَ المَنسوخَ و لَم یَحفَظِ النّاسِخَ. فَلَو عَلِمَ أنَّهُ مَنسوخٌ لَرَفَضَهُ؛ و لَو عَلِمَ المُسلِمونَ إذ سَمِعوهُ مِنهُ أنَّهُ مَنسوخٌ لَرَفَضوهُ.

«دسته سوم (به خلاف گروه دوّم مطلبی را از خود به صورت وهم و خیال و حدس و گمان داخل در کلام و گفتار رسول خدا نمی‌کنند و قدرت فهم و ادراک آنان نیز خوب و قابل اعتماد می‌باشد و تعمّدی نیز همانند دستۀ دوّم بر جعل و کذب و افتراء بر رسول خدا ندارند، ولی مسأله آنان این‌چنین است که بعضی از مطالب را شنیده و نسبت به بعضی دیگر جاهل‌اند. به قول شاعر: حَفِظتَ شَیئًا و غابَت عَنکَ أشیاءُ؛ یک مسأله را می‌دانند و مسائل بسیاری را نمی‌دانند.) اینان افرادی هستند که از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم امری را نسبت به موردی شنیده‌اند؛ ولی آنگاه که نهی فرموده است به گوششان نرسیده و متوجّه نهی پس از امر آن حضرت نشده‌اند. یا به عکس، در موردی دیده‌اند که رسول خدا نهی فرموده؛ ولی پس از مدتّی نهی را برداشته است و