امام شناسی ج5

هُوَ بَشَرٌ بوده است‌¹».

اشاره‌اى به کلمات صدر المتألهین قدّس سرَّه درباره انسان کامل‌

 و امّا صدر المتألهّین قدّس الله سرّه، این مقامات و درجات انسان کامل را در یکجا و دو جا ذکر نکرده است، بلکه در غالب از کتب خود آورده، و بالأخصّ در «اسفار» در مواضع بسیارى از آن یاد مى‌کند بلکه مى‌توان «أسفار أربعة» را مقامات و درجات انسان کامل دانست، و کتاب «اسفار» را به کتاب انسان کامل نام نهاد که حقّا مى‌توان گفت: بهترین تصنیفى است که در این موضوع تا به حال از نقطه نظر جامعیّت، به وقوع پیوسته است، و ما در اینجا براى نمونه، فقط یک عبارت مختصر را از او مى‌آوریم:

 وَ هَذَا أیْضًا مِنْ لَطَائِف صُنْعِ اللهِ وَ حِکْمَتِهِ فِی خَلْقِ الإنْسَانِ الْکَامِلِ؛ وَ صَیْرُورَتِهِ إنْسَانًا کَبِیرًا بَعْدَ مَا کَانَ عَالَمًا صَغِیرًا، فَکَأنَّ الْوُجُودَ کُلَّهُ کَشَخْصٍ وَاحِدٍ دَارَ عَلَی نَفْسِهِ؛ وَ کَأنَّهُ کِتَابٌ کَبیرٌ، فَاتِحَتُهُ عَیْنُ خَاتِمَتِهِ؛ وَالعَالَمُ کُلُّهُ تَصْنِیفُ اللهِ؛ وَابْتَدَأ بِالْعَقْلِ وَاخْتَتَمَ بِالْعَاقِلِ؛ کَمَا قَالَ تَعَالَی‌:

 ﴿أَوَلَمْ يَرَوا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَي اللهِ يَسيرٌ * قُلْ سِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأ الْخَلْقَ ثُمَّ اللهُ يُنْشِي‌ءُ النَّشْأَةَ الأخِرَةَ إِنَّ اللَهَ عَلَي كُلِّ شَيْئٍ قَدِيرٌ﴾²و³

 «و این نیز از لطائف صنع خداوند و حکمت او در آفرینش انسان کامل است، که بعد از آنکه او را عالم صغیر قرار داده بود، اینک به صورت انسان کبیر در آورد.

 پس گویا اینکه تمام عالم وجود، همچون شخص واحدى است که بر دور محور وجود نفس انسان کامل دور مى‌زند، و گویا که او کتاب بزرگ إلهى است که فاتحه آن عین خاتمه آنست، و عالم به طور کلّى تصنیف خداست که ابتداء به عقل فرموده است، و به عاقل خاتمه داده است، همچنان که خودش فرموده است:

 «آیا نمى‌بینند که چگونه خداوند عالم آفرینش را ابتداء کرد، و سپس آن را باز مى‌گرداند، و این براى خداوند آسان است. بگو: در روى زمین سیر کنید پس‌