کتاب نفیس «اجتهاد و تقلید» ترجمۀ فارسیِ تقریرات درسهای حضرت آیتاللَه حاج شیخ حسین حلّی است که توسط حضرت علامه آیتاللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی رضواناللَهعلیهما به رشتۀ تحریر درآمده و فرزند حضرت علامه، حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّساللَهسرّه با ترجمه و اضافاتی در قالب مقدّمه، تعلیقه و خاتمهای مبسوط بر اتقان این اثر افزودهاند. بیان موشکافانه و دقیق «مبانی اجتهاد و تقلید» به زبان فنّی و تخصّصی، و نقد و بررسی «آراء مختلف فقهاء و مجتهدین» و طرحِ «مبانی اهل معرفت در این موضوع» از ویژگیهای خاص این اثر شریف است. بیان مقدمهای راهگشا و خاتمهای مبسوط و گرانسنگ در تبیینِ «شاخصههای اجتهاد و استنباط» و «زعامت و مرجعیت عامه» نیز از مختصات این اثر بیبدیل بوده که علماء و فضلاء و محققین گرامی را به تحقیق و تدبّر در آن فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • حجیّت فتوای حاصل از «علم و یقین»، «امارات کاشفه از واقع»، «اصول محرزه»، «اصول غیر محرزه» و «اصول عقلیه» • وجوب عقلی اجتهاد برای تحصیل احکام • حجیت فتوا بر مبنای حکومت و بر مبنای کشف و مسلک تبعیض در احتیاط • مسئله «تجزّی در اجتهاد» • بررسی و نقد «ملاکبودن شهرت، در مقبولیّت روایت» • مسئله «تبدّل رأی مجتهد» • بدیهی و فطری بودن جواز تقلید • ادلّۀ وجوب تقلید از اعلم • مسئله «تقلید از میّت ابتدائاً و بقائاً» • مسئلۀ «تقلید در اصول دین»، «تقلید در اصول فقه»، «تقلید در موضوعات» • شاخصههای بیستویکگانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشتگانۀ زعامت و مرجعیّت
رساله اجتهاد وتقلید
65... 1و2
ملاقات آیة الله انصاری همدانی با حاج ملاّ آقا جان زنجانی (ت)
کراماتی از حاج ملاّ قربانعلی زنجانی رضوان الله علیه (ت)
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] (شیوۀ مرحوم آخوند این بود: وقتی میخواست پاسخ سؤال فقهی را بدهد ابتدائاً قلم را به دوات میزد سپس به قرائت سؤال فقهی میپرداخت و پس از قرائت بدون کمترین مکث و درنگی قلم را به روی کاغذ میآورد.)
آنها گفتند: ما دیدیم که آخوند قلم را به دوات زد و مشغول مطالعۀ سؤال اوّل شد ولی فوراً قلم را به روی کاغذ نیاورد بلکه چند ثانیه تأمّل کرد و آنگاه پاسخ را در مقابل سؤال تقریر کرد. دوباره قلم را به دوات زد و به قرائت سؤال دوّم پرداخت باز اینبار بدون درنگ پاسخ ننوشت بلکه چند ثانیه تأمّل کرد و سپس پاسخ را نوشت و همینطور تمام ده سؤال را بدین نحو پاسخ داد.»
در اینجا بیمناسبت نیست حکایتی غریب از مرحوم آخوند ملاّقربانعلی زنجانی ـ رحمة الله علیه ـ ذکر کنیم تا تذکّری برای فضلاء و تنبیهی برای اهل فنّ و ارباب قضاء و حکومت گردد.
رفیق شفیق و یار طریق ما مرحوم مغفور حاج محمّد حسن بیاتی همدانی، شاگرد سلوکی مرحوم آیة الله انصاری ـ رضوان الله علیه ـ برای مرحوم علاّمۀ والد ـ قدّس الله سرّه ـ نقل میکردند و بنده نیز در مجلس حاضر و مستمع بودم. ایشان میفرمودند:
«در زمان مرحوم عارف بالله آیة الله العظمی حاج شیخ محمّد جواد انصاری همدانی به اتّفاق ایشان سفری به زنجان داشتیم و در منزل مرحوم حاج ملاّ آقاجان زنجانی وارد شدیم. شب سخن از مرحوم حاج ملاّقربانعلی زنجانی به میان آمد، مرحوم حاج ملاّ آقاجان گفتند: از آنجا که مرحوم آخوند مخالف با مشروطه بوده است، مشروطهخواهان او را به عراق تبعید نمودند و خانۀ او را نیز آتش زدند و اکنون آن خانۀ نیمسوخته موجود است.
مرحوم آقای انصاری فرمودند: مایلم آن خانه را ببینم. حاج ملاّ آقاجان گفت: بسیار خب، من امشب میفرستم به دنبال خادم آن مرحوم، تا فردا صبح کلید منزل را بیاورد و به اتّفاق آنجا برویم. صبح به اتّفاق مرحوم انصاری و حاج ملاّ آقاجان به منزل مرحوم آخوند ملاّقربانعلی زنجانی رفتیم و دیدیم که خادم زودتر از ما به آنجا آمده است و منتظر ما میباشد. به داخل منزل راهنمایی شدیم و در اطاق سوختۀ بیرونی، همان جایی که خود آن مرحوم از میهمانان استقبال میکرد روی زمین نشستیم. - پس از قرائت فاتحه حاج ملاّ آقاجان رو کرد به خادم ایشان و گفت: از مرحوم آخوند حکایات خارق عادتی نقل شده است، آیا شما نیز داستان و قضیّهای غیر عادی به یاد دارید؟
آن فرد خادم که معلوم بود خود او نیز شخص مطّلع و متمایز است، گفت: بلی، من حکایات زیادی از خوارق عادات ایشان به یاد دارم، از جمله: [ادامه در صفحه بعد]
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] (شیوۀ مرحوم آخوند این بود: وقتی میخواست پاسخ سؤال فقهی را بدهد ابتدائاً قلم را به دوات میزد سپس به قرائت سؤال فقهی میپرداخت و پس از قرائت بدون کمترین مکث و درنگی قلم را به روی کاغذ میآورد.)

