کتاب نفیس «اجتهاد و تقلید» ترجمۀ فارسیِ تقریرات درسهای حضرت آیتاللَه حاج شیخ حسین حلّی است که توسط حضرت علامه آیتاللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی رضواناللَهعلیهما به رشتۀ تحریر درآمده و فرزند حضرت علامه، حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّساللَهسرّه با ترجمه و اضافاتی در قالب مقدّمه، تعلیقه و خاتمهای مبسوط بر اتقان این اثر افزودهاند. بیان موشکافانه و دقیق «مبانی اجتهاد و تقلید» به زبان فنّی و تخصّصی، و نقد و بررسی «آراء مختلف فقهاء و مجتهدین» و طرحِ «مبانی اهل معرفت در این موضوع» از ویژگیهای خاص این اثر شریف است. بیان مقدمهای راهگشا و خاتمهای مبسوط و گرانسنگ در تبیینِ «شاخصههای اجتهاد و استنباط» و «زعامت و مرجعیت عامه» نیز از مختصات این اثر بیبدیل بوده که علماء و فضلاء و محققین گرامی را به تحقیق و تدبّر در آن فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • حجیّت فتوای حاصل از «علم و یقین»، «امارات کاشفه از واقع»، «اصول محرزه»، «اصول غیر محرزه» و «اصول عقلیه» • وجوب عقلی اجتهاد برای تحصیل احکام • حجیت فتوا بر مبنای حکومت و بر مبنای کشف و مسلک تبعیض در احتیاط • مسئله «تجزّی در اجتهاد» • بررسی و نقد «ملاکبودن شهرت، در مقبولیّت روایت» • مسئله «تبدّل رأی مجتهد» • بدیهی و فطری بودن جواز تقلید • ادلّۀ وجوب تقلید از اعلم • مسئله «تقلید از میّت ابتدائاً و بقائاً» • مسئلۀ «تقلید در اصول دین»، «تقلید در اصول فقه»، «تقلید در موضوعات» • شاخصههای بیستویکگانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشتگانۀ زعامت و مرجعیّت
رساله اجتهاد وتقلید
55فصل اوّل: حدود و تعاریف اجتهاد
استاد فرمودند: بحث در اجتهاد و تقلید است.
تعاریف اجتهاد از دیدگاه علمای اصول
بدان که برای اجتهاد تعاریف متعدّدی ذکر شده است، همچون:
١. ملکۀ استعداد برای استنباط احکام شرعیۀ فرعیّه.1
٢. بهکارگیری تمام توان و استعداد در تحصیل ظنّ به حکم شرعی.2
٣. بهکارگیری فقیه، استعداد و توان خویش را در تحصیل حکم.3
٤. اعمال قدرت و استعداد در تحصیل حجّت.4
٥. تحصیل علم و یقین به حجّت شرعیّه.
٦. و یا همچنان که استاد ما [مرحوم نائینی] فرمودند: «اجتهاد عبارت است از: ملکهای که مجتهد به واسطۀ آن میتواند کبریات را به صغریات متّصل نماید و احکام شرعی فرعی را استنباط نماید.»5
ولی با تمام این تفاصیل ضرورتی در توضیح و تفسیر این تعاریف دیده
- زبدة الأصول، ص ٤٠٧.
- نهایة الوصول إلی علم الأصول، ص ٢٦٤، به نقل از زبدة الأصول، ص ٤٠٧؛ شرح مختصر الأصول، ص ٤٦٠.
- منتهی الوصول و الأمل فی علمی الأصول و الجدل، ص ٢٠٩؛ مبادی الوصول إلی علم الأصول، ص ٢٤٠؛ الفصول الغرویة، ص ٣٨٧؛ تهذیب الوصول إلی علم الأصول، ص ١٠٠.
- کفایة الأصول فی علم الأصول، ص ٤٦٤.
- منتهی الأصول، ج ٢، ص ٦١٨.

