سر الفتوح ناظر بر پرواز روح
سر الفتوح اثر علامه طهرانی قدّس سرّه که با بیانی شیوا، به تبیین مبانیِ مکتب توحید و عرفان می‌پردازد. این کتاب در حقیقت نقدِ کتاب «پرواز روح» اثر سید حسن ابطحی است. در فصل اول به نقدِ محورهای کتابِ «پرواز روح» پرداخته، و در فصل دوم در ضمن تعلیقاتی، جای جای کتابِ مذکور را مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند. اهم مطالب: • نقد و بررسی نظریه عدم نیاز به استاد کامل • اثبات فطری بودن و عقلانی بودنِ نیاز به استاد • اثبات نیاز به استاد با توجه به آیات و روایات. • بررسی و تحلیلِ «انکار علمِ حکمت و فلسفه» که انکار آن یعنی دستگاه عقل در وجود انسان، عاطل و باطل است. • اثبات اینکه حجیّت هر چیزی به عقل است حتی کتاب و سنت • ذکر آیات و روایاتی که دعوت به تعقل و تفکر می‌کنند. • نقد و بررسی نظر کسانی که نهایتِ سیرِ انسان را شناخت امام زمان علیه السلام می‌دانند از آنجا که برخی مباحث این کتاب نیاز به شرح و تفسیر بیشتر داشته است حضرت آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدس سره، اقدام به درج مقدمه و تعلیقاتی بس نفیس نمودند که بر غنای مطالب افزوده است.
سر الفتوح ناظر بر پرواز روح
109...1
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] وارد شده است، مگر از غیر معصوم است؟! و مگر خود آنها ما را دعوت به ذکر خدا به انحاء مختلفه نمی‌کنند؟! پس به چه حجّت شرعی ایشان اقدام به ذکر خدا را از غیر معصوم باطل و غیر مجاز می‌شمرد؟ مگر در آیۀ شریفه نیامده است:
﴿أَلَمۡ يَأۡنِ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَن تَخۡشَعَ قُلُوبُهُمۡ لِذِكۡرِ ٱللَهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ ٱلۡحَقِّ﴾.٤
خشوع به واسطۀ ذکر در برابر ارادۀ حقّ مگر جز با استمرار مراقبه و ذکر خدا حاصل می‌شود؟! و آیا روایاتی که دلالت بر تداوم ذکر خدا و مراقبه از امور منهیّه در اربعین روزِ متوالی دارد بر این جهت تأکید ندارند؟!
مثلاً دربارۀ نماز از رسول خدا وارد است که:
الصّلاةُ خَیرُ موضوعٍ، فمَن شاءَ استقَلَّ و مَن شاءَ استَکثَرَ؛٥ «نماز بهترین تکلیف و عبادتی است که برای بندگان تعیین شده است. پس هر که می‌خواهد کمتر و هر که مایل است می‌تواند بیشتر بخواند و از فیوضات آن بیشتر بهره‌مند شود.»
حال چرا این مسأله در مورد ذکر خداوند جاری نباشد؟!
و امّا اینکه: برای ذکر یونسیّه عدد چهارصد را در نظر گرفته‌اند و بر آن تأکید می‌نمایند، به جهت استفادۀ بیشتر و نصیب افزون‌تر است که بزرگان از اهل معرفت به واسطۀ تجربۀ حسّی و شهودی به نتایج آن دسترسی پیدا نموده‌اند. نه اینکه بخواهند از روی سلیقه و دلخواه و من‌درآوردی از پیش خود مطرح کنند و یا خدای ناکرده در مقابل دستور و فرمایش امام علیه السّلام از نزد خود کمّ و کیفیّتی قرار دهند؛ و این عدد نیز در شرائط مختلف ثابت و پایدار نمی‌ماند و نسبت به آمادگی و پذیرش نفس تغییر می‌یابد و به عنوان یک اصل ثابت به هیچ‌وجه مطرح نمی‌باشد.
و امّا اینکه گفته شده است که آن شخص بزرگ به آن فرد محترم گفته است که:
انجام ذکر را بر اساس دستور و القاء من بجای آور تا نتیجۀ بهتر و فایدۀ بیشتری نصیبت گردد.
به جهت این است که نفس در هنگام انجام ذکر اگر احساس کند که قرائت اوراد و اذکار بدون دستور استاد و شخص خبیر و بصیر است، فی‌الجمله به حالت شکّ و تردید گرفتار می‌گردد و ذکر و ورد تأثیر چندانی در او ایجاد نخواهد کرد؛ چنانچه به همین نکته مهمّ در صورت وسواس اشاره نموده و فرموده‌اند که: «عبادت با حالت وسواس هیچ اثری نخواهد داشت.» زیرا پیوسته انسان در حال عبادت به شکّ و تردید و صحّت عبادت گرفتار است و فایده‌ای بر این عبادت مترتّب نمی‌شود. البته ممکن است جهات دیگری نیز غیر از این جهت داشته باشد که ضرورتی در بیان و اظهار آن نمی‌باشد.
و امّا خوابی که دیده شده است و مؤلّف آن را دلیل بر خطای دستور تلقّی نموده، به جهت این است که ایشان احتمالاً ظرفیّت و استعداد لازم را برای پرداختن به یک سلوک جدّی و مراقبۀ تام و اطاعت از دستورات اولیای الهی در زمینه‌های مختلف و شرائط متفاوت نداشته و بدین وسیله ایشان را از ورود در این عرصه به لحاظ مصلحت شخصیّه بازداشته‌اند. (معلّق)
١. سوره الرّعد (١٣) ذیل آیه ٢٨.
٢. سوره الأنبیاء (٢١) ذیل آیه ٨٧.
٣. مستدرک الوسائل، ج ٥، ص ٣٢٠.
٤. سوره الحدید (٥٧) صدر آیه ١٦. ترجمه از انوار الملکوت، ج ٢، ص ٤٠، تعلیقه ١:
«آیا هنوز وقت آن نرسیده است که دل‌های آنان که ایمان آورده‌اند، به ذکر خدا خاشع شود؟ و در برابر آنچه به حقّ نازل شده است، فروتن و تسلیم باشند؟»
٥. مستدرک الوسائل، ج ٣، ص ٤٣؛ بحارالأنوار، ج ٧٩، ص ٣٠٨
- [ادامه تعلیقه صفحه قبل] وارد شده است، مگر از غیر معصوم است؟! و مگر خود آنها ما را دعوت به ذکر خدا به انحاء مختلفه نمی‌کنند؟! پس به چه حجّت شرعی ایشان اقدام به ذکر خدا را از غیر معصوم باطل و غیر مجاز می‌شمرد؟ مگر در آیۀ شریفه نیامده است: