امام شناسی ج3

مراحل، اختیار است. بنابراین افعالی که از آنها سر می‌زند همه بر پایۀ اختیار بوده است و چون اختیار متولّد از نفس شریف و پاک و مبرّا است لذا با اختیار، افعال و اعمال پسندیده را می‌نمایند نه به اضطرار و جبر، و در مقابل آنان افرادی که ذاتشان شقی است و نقطۀ خیری در آن مشهود نیست به پیرو نفس آلوده و کثیف، ملکات و اخلاق، و به پیرو آن نیّات و خاطرات، و به پیرو آن اعمال آنها قبیح و زشت می‌باشد، و افراد دیگر که بین این دو دسته واقع‌اند آنها قدری طهارت نفس دارند و قدری آلودگی، و به هر مقدار که آلودگی کمتر باشد و طهارت بیشتر، افعالشان در خارج بهتر و خالص‌تر و پسندیده‌تر است، و به هر درجه که طهارت کمتر و آلودگی بیشتر، نیّات و کردارشان در خارج تاریک‌تر و از اخلاص دورتر و کثیف‌تر است. و بین این دو مرحله مردمانی لا تُعَدُّ وَ لا تُحْصَ‌ در درجات مختلف قرار گرفته‌اند و اعمال هر یک زائیدۀ نیّت، و نیّت هر یک زائیده ملکات نفسانی، و ملکات نفسانی بر اثر اختلاف درجات آلودگی و طهارت نفوس آنها متفاوت است، از کوزه همان برون تراود که در اوست.

عفو و اغماضی که امیرالمؤمنین علیه السّلام با دشمنان خود مانند مروان حَکَم و عائشة بعد از واقعۀ جمل نمود عقل را مبهوت می‌کند، اینها بر پایۀ عصمت است چون تا نفس بدین پایه پاک و منزّه نباشد عمل خارجی به این حدّ پاک و مبرّیٰ نخواهد بود.

 وَ اِنَّ اَرْواحَکُمْ وَ نُورَکُمْ وَ طیِنَتَکُمْ واحِدَةٌ طابَتْ وَ طَهُرَتْ بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ، خَلَقَکُمُ اللَهُ اَنْواراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقیِنَ‌¹.