
امام شناسی ج1
جلد اول از مجموعۀ «امام شناسی» از آثار نفیسِ علامه آیةالله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس الله سرّه بوده که پیرامون مسئله «عصمت انبیاء و ائمه علیهمالسلام» و «معنای کلی ولایت تکوینی» در قالب بحثهای تفسیری و فقه الحدیث، و ابحاث فلسفی، عرفانی، تاریخی و اجتماعی به رشتۀ تحریر درآمده و به ساحت علم و معرفت تقدیم شده است. مهمترین مباحث مندرج در این مجلّد: • لزوم عصمت انبیاء و ائمه علیهمالسلام و بیان لوازم عصمت • اصل وراثت در عصمت مربوط به ملکوتِ نفس است • عصمت انبیاء منافاتی با اختیاری بودن افعال آنان ندارد • منصب امامت از نبوّت بالاتر است • معنای ولایت تکوینیِ امام به اذن خدا • شرط تحقّق امامت، عبورِ امام از هستیِ خود و تحقق به هستیِ خداست • ضرورت تبعیّت از امام، بخاطر ضرورت تبعیت از حق است • لازمۀ عصمت، هدایت به حق است • ملاکِ تبعیت از ائمه علیهمالسلام، تبعیت از اعلم است
امام شناسی ج1
55به او داشته و بهعلّت جلال و عظمتی است که در مقام او مرعی داشته است.
و نیز ابن صباغ مالکی گوید: وُلدَ عَلِیٌّ علیه السّلام بِمَکةَ المُشَرَّفَةِ بِدَاخِلِ البَیتِ الحَرامِ فِی یومِ الجُمُعَةِ الثّالِثِ عشَرَ مِن شَهرِ اللَهِ الأصَمِّ، رَجَبِ الفَردِ سَنَةَ ثَلاثِینَ مِن عَامِ الفِیلِ، قَبلَ الهِجرَةِ بِثَلاثٍ وَ عِشرَینَ سَنَةً، وَ قِیلَ بِخَمسٍ وَ عِشرِینَ، وَ قَبلَ البَعثِ بِاثنَتَی عَشرَةِ سَنَةً، وَ قِیلَ بِعشرِ سِنِین، وَ لَم یولَد فِی البَیت الحَرامِ، قَبلَهُ احَدٌ سِواهُ، وَ هِیَ فَضِیلَةٌ خَصَّهُ اللَهُ تَعالیَ بِهَا اجلَالًا لَه وَ اعلَائاً لِمَرتَبَتِهِ وَ اظهَاراً لِتَکرِمَتهِ، وَ کانَ عَلِیٌّ هاشمیاً مِن هَاشِمیینِ وَ اوَّلُ مَن وَلّدَهُ هَاشِمٌ مَرَّتَینِ.1
علی علیه السّلام در جوف خانه خدا، و داخل بیت اللَه الحرام در مکه مکرّمه متولّد شد، در روز جمعه سیزدهم ماه رجب سی سال بعد از عام الفیل، و قبل از بعثت رسول خدا به ده سال، و قبل از هجرت رسول خدا به بیست و سه سال.
متولّد نشده است کسی قبل از علی در خانه خدا، و این فضیلتی که خداوند آن حضرت را بدو اختصاص داده است بهجهت جلال و عظمت مرتبه و بلندی و رفعت مقام، و نشان دادن شأن و قدر آنحضرت است و علی اوّلین هاشمی است که از دو هاشمی متولّد شده است2 چون مادر او وپدر او هر دو هاشمی بوده و قبل از او و برادرانش چنین هاشمی پا بهعرصه وجود نگذاشت.3
کیفیت ولادت أمیرالمؤمنین در کعبه
امّا در کیفیت ولادتش وارد است که چون دردِ زائیدن، مادرش فاطمه را گرفت، فاطمه بهخانه خدا پناه آورده، با ابتهال پردههای خانه را گرفت، و تقاضای سهولت زائیدن نمود، و نظری به آسمان افکند و گفت:
- «فصول المهمه» ص ١٢ و نیز ابن اثیر در «أسدالغابة» ج ٤ ص ١٦ گفته است که و هو اول هاشمی ولد بین هاشمیین
- علی أمیرالمؤمنین علیه السّلام اوّل هاشمی متولّد از هاشمین نیستند چون برادر بزرگترشان دارای این صفت بود لذا در ترجمه اصلاح شده است.
- در کتاب «الغدیر» ج ٦ از ص ٢١ تا ص ٣٨ روایات وارده در ولادت حضرت را در جوف کعبه با مدارک آنها و نام علمائی را از اهل تسنن که آنها را در کتب خود ضبط نمودهاند و شعرائی که در این باره قصائدی سرودهاند با شعر آنان ذکر نموده است.
آیة الله حاج شیخ محمّد حسین آل کاشف الغطاء (ره) در کتاب «جنّة المأوی» ص ١٢١ تا ص ١٢٤ در ضمن خطبهای که در شب میلاد أمیرالمؤمنین علیه السّلام در حسینیه محلّه باب السّیف بغداد ایراد کرده است، گوید:
«ما قدرت نداریم در این مقام مقدار مختصری از فضائل این امام عظیم را بیاوریم تا چه رسد به بسیاری از آن. کیست که توان آنرا داشته باشد تا ستارگان آسمان مناقبش را بشمارد؛ از شجاعتش، از بلاغتش، از زهدش، از سابقهاش در اسلام، که همه آنها کلمات الله میباشند.
﴿وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَهِ﴾.(١) ﴿قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً﴾. (٢) و علیهذا مناسب با مقام اینستکه تعرّض به ولادت او در این لیله مبارکه گردد. و ما فقط متعرّض یک شأن از شؤون ولادت امام سلام الله علیه میشویم، و آن ولادتش در کعبه بنا بر اشهر روایات است. (٣) و شاید غیر این روایات، از دسّ و تزویر نواصب باشد؛ آنانکه میخواهند نور خورشید را با دستهایشان بپوشانند.
ولادت او در کعبه داستانی است که کتابها از آن سرشار است، و شعراء از قدیم الایام تا زمان اخیر راجع به آن شعر سرودهاند. و آخرین آنها عبد الباقی عمریّ شاعر شهیر است که در ابتدای قصیدهاش گوید:
أنتَ العلیُّ الّذی فوقَ العُلَی ** رُفِعا ببَطنِ مکةَ وَسْطَ البَیتِ قد وُضِعا
و این منقبتی است که کسی در تمام جهان اسلام با وی شرکت ندارد. چنین ذکر نمودهاند که: چون درد مخاض و زایمان بر مریم احاطه کرد، در هنگامیکه میخواست عیسی علیه السّلام را بزاید، به بیت المقدس پناه آورد تا آنجا را محلّ و مأوای ولادت او قرار دهد؛ ندا رسید: ای مریم، خارج شو! فَهذا بَیتُ العِبادَةِ لا بَیتُ الوِلادَةِ. امّا فاطمه بنت أسد چون در خود احساس درد زایمان نمود و در کعبه بود، درها بسته شد و قدرت بر خروج نداشت تا علیّ سلام الله علیه را زائید. و شاید در این حادثه غریبه أسرار و رموزی باشد که أجلّ و أجلای آن این باشد که خداوند سبحانه میگوید: ای کعبه، من به زودی تو را به وسیله این متولّد شده در درون تو، از رجس و پلیدی أوثان و بتها و از أنصاب و أزلام طاهر و پاک میگردانم. و همینطور هم واقع شد، زیرا رسول خدا صلّی الله علیه وآله در سال فتح مکه (عام الفتح) داخل کعبه شد در حالیکه بتها بر دیوارهای آن آویزان بودند، و هر قبیلهای از قبائل عرب بت مخصوصی داشت. پس علیّ علیه السّلام را بر شانهاش بالا برد، و علی بر روی دوش رسول الله همه را خرد نموده و میشکست و به روی زمین پرتاب میکرد؛ و پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله این جمله را میگفت:﴿جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً﴾. (٤) و شافعی این فضیلت را در ابیاتی که منسوب به اوست درباره علیّ به نظم در آورده، و در آخرش میگوید:
و علیٌّ واضعٌ أقْدامَهُ ** فِی محلٍّ وَضَعَ اللَهُ یدَهْ (5).
چرا که پیامبر صلّی الله علیه وآله، از معراج که سخن میگفت میفرمود: ﴿إنَّ اللَهَ عَزَّ شَأْنُهُ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى كَتِفى حَتَّى أحْسَسْتُ بَرْدَها عَلَى كَبِدى﴾.
و در ولادت علیّ علیه السّلام در کعبه، رمزی دیگر است که شاید دقیقتر و عمیقتر باشد، و آن اینستکه: حقیقت توجّه به سوی کعبه توجّه به این نوری است که در آن متولّد شده است. زیرا اگر فرض کنیم مقصود از توجّه به کعبه صِرف توجّه به این ساختمان و این سنگها باشد، این نیز نوعی از پرستش اصنام و عبادت بتها است ـ معاذ الله ـ ولیکن تناسب حکم میکند که بدن انسان که خاک است متوجّه کعبه خاکی شود، و روح انسان که جوهری است مجرّد متوجّه به سوی آن نور مجرّد گردد؛ و هر جنسی به جنس خود ملحق میشود: نور برای نور، و خاک برای خاک.»
آیة الله قاضی در تعلیقه آورده است:
(١) سوره ٣١ (لقمان)، آیه ٢٧
(٢) سوره ١٨ (الکهف)، آیه ١٠٩
(٣) حاکم در «مستدرک» ج ٣، ص ٤٨٣ گوید: روایات متواتر وارد است که: فاطمه بنت أسد، أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب کرّم الله وجهه را در جوف کعبه زائید.
أحمد بن عبدالرّحیم دِهلَویّ مشهور به شاه ولیّ الله، پدر عبدالعزیز دهلوی مصنّف «التّحفة الاثنا عشریة فی الرّدّ علی الشّیعة»، در کتاب خود «إزالة الخفآء» گوید: روایات و أخبار متواتر است بر اینکه فاطمه بنت أسد، أمیر المؤمنین علیّ را در جوف کعبه زائید. علیّ در روز جمعه سیزدهم از ماه رجب، پس از عام الفیل به سی سال، در کعبه متولّد شد؛ و هیچکس غیر از علیّ، نه قبل از او و نه پس از او، در کعبه به دنیا نیامد.
(٤) سوره ١٧ (الإسرآء)، آیه ٨١
(٥) در «إرشاد دیلمی» ج ٢، ص ٢٥ (طبع نجف) این بیت را به بعضی از شعراء نسبت داده است و نامش را نبرده است. و در أشعارش قبل از این بیت آنچه را که شیخنا الإمام (ره) در گفتارش: «پیامبر صلّی الله علیه و آله از معراج که سخن میگفت ـ إلخ.» به آن اشاره نمود ذکر کرده است.
