امام شناسی ج1

یا راجع به سوی برائت است، که حضرت ابراهیم تکلّم بدان نمود، و یا راجع به سوی هدایت است، که از کلمه ﴿سَيَهْدِينِ﴾ اتّخاذ و استنتاج می‌گردد؛ امّا در صورتی که بگوئیم مرجعش لفظ برائت است، مفادش همان کلمه توحید است یعنی کلمه: لا الهَ الا اللَه‌؛

 چون ﴿إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي‌﴾ همان مفاد کلمه «لا الهَ الّا اللَهُ» است و کلمه توحید معنای واحدی است که مرجع ضمیر مفعول در وَ جَعَلَهَا، می‌باشد،

تحقیق در معنای کلمه لا اله الّا اللَه

 چون بنا بر قواعد عربیت، اعراب مستثنی در کلام منفیّ در استثناء متّصل، اعراب مستثنی منه و بدل از او خواهد بود؛ و در کلمه «لا الهَ الّا اللَهُ» لفظ جلاله مرفوع است به عنوان بدل از الهَ که محّلًا مرفوع است و با ملاحظه بدلیت فقط یک جمله بیشتر نخواهد بود،

 و معنی چنین می‌شود: لا الهَ الّا اللَهُ موجودٌ یعنی خدائی غیر از خدا نیست؛ و اگر این جمله بخواهد متضمّن دو کلمه نفی و اثبات باشد باید لفظ جلاله منصوب باشد، و در این صورت دو جمله و هر کدام حاوی یک معنای مستقلّی است اوّل جمله منفیه لَا اللَهَ مَوْجُودٌ؛ و دوّم جمله اثباتیه أسْتَثْنِی اللَهَ یا اللَهُ موجودٌ البته چنین نیست؛ و بنابراین آنچه در لسان اهل دعوت و اوراد وارد است که کلمه لا اله الّا اللَهَ وِرد نفی و اثبات مرکبّ است خالی از تحقیق است، و فقط ذکر نفی است و بس.

 و امّا در صورتی که مرجعش لفظ هدایت باشد، معلوم است که هدایت الهیه اوّلًا و بالذّات اختصاص به ذات مقدّس پروردگار دارد، و از آن ذات مقدّس به غیر او سرایت می‌کند، پس هدایت تامّه الهیه، مختصّ به خدا؛ و مادون آن برای موجودات و مخلوقات است؛ و چون حضرت ابراهیم با کلمه «سیهدین»، هدایت مطلقه را اشاره می‌کند، قابل انطباق بر اتّم مراتب هدایت است، که همان حظّ هدایت امام و لازمه ولایت کلیه باشد.

 چون در تفسیر قول خدای تعالی: ﴿إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً﴾¹، که خطاب به