اللَه شناسی ج3

 وَ ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ﴾.¹

تعلیقه آیة اللَه حکیم بر فتواى مرحوم سید در «عروه»

 مرحوم آیة اللَه حاج سید محسن حکیم طباطبائى در تعلیقه خود بر این فتواى مرحوم سید محمّد کاظم یزدى (قدّه) مرقوم داشته‌اند:

 «امّا قائلین به وحدت وجود را از صوفیه، جماعتى ذکر نموده‌اند که از زمره آنانست سبزوارى در تعلیقه خود بر «أسفار»؛ او چنین توضیح داده است:

 قائلین به توحید (چهار دسته هستند) یا معتقدند به‌ «کثرت وجود و کثرت موجود» جمیعاً، با تکلّم به کلمه توحید بر زبانشان، و اعتقاد بدان اجمالًا. و بیشترین مردم در این مقام هستند.

 و یا معتقدند به‌ «وحدت وجود و وحدت موجود» هر دو تا؛ و این مذهب بعضى از صوفیه است.

 و یا معتقدند به‌ «وحدت وجود و کثرت موجود» و این قول منسوب است به أذْواقُ المتألِّهین. و عکس این باطل مى‌باشد.

 و یا معتقدند به‌ «وحدت وجود و موجود در عین کثرت آن دو» و اینست مذهب مصنّف (ملّا صدراى شیرازى) و عرفاء شامخین.

 قسم اوّل توحید عوامّ است، و قسم دوّم توحید خواصّ، و قسم سوّم توحید خاصّ الخاصّ، و قسم چهارم توحید أخصّ الخواصّ ـ این بود گفتار سبزوارى در تعلیقه.»

 در اینجا مرحوم معلِّق: آیة اللَه حکیم فرموده‌اند: «حُسن ظنّ به معتقدین به توحید خاصّ که بعضى از صوفیه باشند، و حَمل بر صحّت که در شرع بدان امر شده‌ایم؛ این دو تا باعث مى‌شود که ما گفتار این جماعت را برخلاف‌