اللَه شناسی ج3

 بناءً على هذا جمیع موجودات مُشاهَد و محسوس از ذرّه حقیر تا کوه مرتفع، و از عرش بالا تا خاک پست؛ همه و همه اطوار او و انوار او و مظاهر او و تجلّیات او مى‌باشند.

 اوست وجود مطلق و چیزى جز او نیست. اگر به آنها بگوئى: پس اصنام و اوثان چه خواهند شد؟! پاسخت را عارف شبسترى مى‌دهد که:

 و اگر بگوئى: قاذورات و نجاسات چه مى‌شوند؟! مى‌گویند: نور خورشید چون بر نجاست بیفتد، آن همان نور و پاک و طاهر است و نجاست ابداً در آن اثرى نمى‌گذارد.

 عرفاء شامخین بدین تمثیلات و تقریبات اکتفا ننموده‌اند، بلکه با سلطان برهانِ ساطع این نظریه را که از عقول فرار مى‌کند، بر افکار و اندیشه‌ها جارى ساخته و آنها را در مقابل خود خاضع کرده‌اند.

برهان وحدت موجود، و ردّ شبهات وارده بر آن‌

 بیان و کیفیت برهان بر وحدت موجود با تنقیح و توضیحى که ما مى‌دهیم، پس از ذکر دو مقدّمه کوتاه حاصل مى‌گردد:

 مقدّمه اوّل‌: وجود و عدم با یکدگر نقیض‌اند؛ و دو چیز نقیض، با همدگر جمع نمى‌شوند و یکى از آنها بالضّروره دیگرى را قبول نمى‌کند. پس وجود قبول عدم نمى‌نماید، و عدم قبول وجود نمى‌کند. یعنى محال است که موجود معدوم گردد و محال است که معدوم موجود شود. و گرنه لازم آید که چیزى ضدّش و نقیضش را قبول کند؛ و محال بودن این امر از بدیهیات است.

 مقدّمه دوّم‌: قلب کردن و برگرداندن حقائق محال است. لهذا حقیقت‌