اللَه شناسی ج3

بهشت استعداد و بهشت فعلیت. در بهشت نخست که آدم و بنى‌آدم در آنجا بودند بهشتى بود در مرحله نزول از عوالم مجرّده ملکوتیه نورانیه محضه که رسیده بود به عالم صورت و مادّه اوّلیه که از آن نیز تعبیر به‌ «عالَم ذرّ» مى‌گردد. در بهشتى که پس از طىّ عالم دنیا بدان واصل مى‌شوند عبارت است از بهشتى بتمام معنى الکلمه صاحب فعلیت و بروز و ظهور و تفصیل و انشراح.

 بهشت اوّل را که بهشت گویند ازآن‌جهت است که در آن تکلیف به مانند عالم طبیعت نیست، حرکت و جنبش نیست؛ پاکى و تنزّه است امّا پاکى در مرحله قابلیت و بس. در دنیا تمام مسائل تکلیف و امر و نهى، و طاعت و معصیت، و جهاد با نفس امّاره، و حرکت بسوى مبدأ اعلى وجود دارد؛ و سپس بالنّتیجه در بهشت دوّمین که در مرحله عروج و صعود است تمام قابلیتها تبدیل به فعلیت گشته، و بروز و ظهور محض و شرح و تفصیل بى‌حدّ و حصر وجود دارد. این کجا و آن کجا؟

 خروج آدم از بهشت براى کمال او بود، نه به جهت نقص او. اگر وى خارج نمى‌شد تا ابد در خانه استعداد و منزل قابلیت در جا زده و توقّف کرده بوده است؛ امّا با نزول به عالم طبیعت و تفصیل تکالیف، درجه به درجه با اراده و اختیار طىّ طریق نموده و جمیع مراتب استعداد بشریت و قواى انسانیت خود را به اعلى درجه از کمال و فعلیت مى‌رساند. و سپس در بهشت دوّمین که پس از دنیاست قدم مى‌زند و تمکن مى‌گزیند.

 بهشت پیش از دنیا همچون جنین مى‌باشد که گرچه انسان است ولى قابلیت محضه است؛ نه سرى و نه صدائى، نه حرکتى و نه عشقى، نه‌