معاد شناسی ج8
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده می‌شود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد هشتم از این مجموعه پیرامون «حقیقت صراط»، «حقیقت میزان» و «کیفیت حساب در قیامت» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • معنای صراط در قیامت • صراط مستقیم واحد است و «سُبُلِ سلام» متعدد • صراط، راهی باطنی از نفس انسان به سوی خداست • اختلاف عبور از صراط به حسب اختلاف درجات انسانیت • مراد از صراط مستقیم در قرآن، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صراط به سوی دوزخ ویژۀ ستمکاران است • صراط دنیا، نفس امام واجب‌الإطاعه است • کیفیت اسفار اربعه • حقیقت میزانِ اعمال در قیامت • میزان امت‌ها، پیامبران و اوصیای آنها هستند • مخلَصین و منکرین لقاء‌الله میزان ندارند • میزان عمل، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صفات انسان کامل، همان میزان است • کیفیت حساب در قیامت • علم خدا حضوری و حساب او سریع است • خلاصۀ آراء حکماء و علمای تجربی درباره زمان • نسبی بودن زمان در موقف قیامت
معاد شناسی ج8
97كند نرسیده است، تا آنكه انسان لازم باشد بدان معتقد شود و اعتماد كند؛ و به وجهى از وجوه مضمون آن را توجیه نموده و حمل بر معناى صحیحى نماید. و چون خبرى و حدیثى در این باره نرسیده است پس مطلب همانست كه ما گفتیم.
این بود بیان شیخ مفید أعلى الله تعالى مقامه الشّریف.
كلام مجلسى در معناى عقبات صراط دوزخ
مجلسى رضوان الله علیه در دنبال كلام مفید (ره) میفرماید: تأویل ظواهر اخبار به مجرّد استبعاد و دور بودن از مُدرَكات عقلیه ما، از راه رشاد و صواب دور است؛ و خداوند به هر وجهى كه بخواهد و اراده كند كه گناهكاران را عقوبت دهد میتواند؛ و بنابراین اشكالى ندارد كه مراد از عقبات همین معناى ظاهرى آن از كریوه‌ها و گردنه‌هاى صعب العبورِ جبال باشد؛ و بعضى از اخبار نظیر این قضیه گذشته است؛ و برخى از آن نیز خواهد آمد؛ و خداوند مؤید خیر و سَداد است.1
این بود كلام علّامه محمّد باقر مجلسى رحمة الله علیه.
و الحقّ كلام پسندیده ایست؛ زیرا انسان به مجرّد استبعاد نمى‌تواند ظواهر اخبار را تأویل كند؛ خصوصاً نسبت به عوالم غیب كه حسّ را بدان راهى نیست؛ و گرنه تمام معارف غیبیه از حور و قصور و جنّات و جحیم قابل تأویلند؛ و در این صورت اگر باب تأویل باز شود، و دست انسان در تأویل آزاد باشد، دیگر هیچ چیز باقى نخواهد ماند وَ لَمْ یبْقَ حَجَرٌ عَلَى حَجَرٍ.
- «بحار الانوار» طبع حروفى، ج ٧ از ص ١٢٨ تا ص ١٣٠