معاد شناسی ج8
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده می‌شود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد هشتم از این مجموعه پیرامون «حقیقت صراط»، «حقیقت میزان» و «کیفیت حساب در قیامت» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • معنای صراط در قیامت • صراط مستقیم واحد است و «سُبُلِ سلام» متعدد • صراط، راهی باطنی از نفس انسان به سوی خداست • اختلاف عبور از صراط به حسب اختلاف درجات انسانیت • مراد از صراط مستقیم در قرآن، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صراط به سوی دوزخ ویژۀ ستمکاران است • صراط دنیا، نفس امام واجب‌الإطاعه است • کیفیت اسفار اربعه • حقیقت میزانِ اعمال در قیامت • میزان امت‌ها، پیامبران و اوصیای آنها هستند • مخلَصین و منکرین لقاء‌الله میزان ندارند • میزان عمل، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صفات انسان کامل، همان میزان است • کیفیت حساب در قیامت • علم خدا حضوری و حساب او سریع است • خلاصۀ آراء حکماء و علمای تجربی درباره زمان • نسبی بودن زمان در موقف قیامت
معاد شناسی ج8
212وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً «أبداً فیض و عطاى حضرت احدیت از كسى منع نمیشود.»
نور پاك و روشن خورشید چونكه میرسد به لاله‌هاى روشن و بلورهاى شفاف و متلألئ، روشن و نورانى است، و در ظرف‌هاى سیاه و سنگ‌خاره‌هاى سخت تاریك و سیاه است، و چون بر شیشه سیاه و تیره بتابد سیاه و تیره است، لُجّه‌هاى نور، پاك و طاهر از آسمان مى‌آید لیكن در ظروف مختلفه جلوه‌هاى مختلف دارد.
اختیار در افراد بشر چون ظروف پاك و یا آلوده، باران فیض رحمت حقّ را در خود پاك و یا آلوده میكند؛ و بدین جهت ظهور طاعات و معاصى در جهان آدمیت به هم میرسد؛ و خوبى و بدى و حسن و قبح پدیدار میگردد؛ انسان تا نفس آخرین كه در دنیا زیست میكند مختار است؛ و این اختیار كه جاى انكار نیست او را بهشتى و یا جهنّمى مى‌نماید، اگر اختیار نبود بدى و خوبى نبود، بهشت و دوزخ نبود، ثواب و عذاب نبود.
سید الشّهداء هم اختیار داشت؛ شِمر هم اختیار داشت؛ و در هر صورت فعل از جانب حقّ است. و در دو ظرفِ نیت و اراده و اختیار مختلف، به دو گونه جلوه متفاوت دارد.
وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ. (آيه ١١٥، از سوره ٩: التّوبة)
«دأب و عادت خدا این‌طور نیست كه قومى را گمراه كند بعد از آنكه آنان را هدایت كرده است تا آن‌وقتى كه براى آنها كیفیت تقوى و موارد تقوى را بیان كند».