معاد شناسی ج7
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده می‌شود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد هفتم از این مجموعه پیرامون «کیفیت نامۀ عمل انسان» و «کیفیت شهادت بر اعمال انسان در قیامت» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • معنای رسیدن نامۀ عمل از سمت راست و چپ • نامۀ بهشتی‌ها از جانب سعادت داده می‌شود • نتیجه اعمال انسان ملازم نفس انسان است • نامۀ عمل، عین حقیقت ملکوتی عمل است • مقرّبان و مخلَصان نامۀ عمل ندارند • مخلَصین و مقرّبین مدهوش ذاتِ حق‌اند • شاهدان بر اعمال و شرایط شهادت بر عمل • شاهدان بر اعمال از نیّت‌ها خبر دارند • شرط شهادت، احاطۀ علمیه بر پنهانی‌هاست • شهادت پیامبران، ائمه علیهم‌السلام، ملائکه، اعضاء و جوارح، زمان و مکان، جمادات، قرآن در روز قیامت و کیفیت شهادت آنها • جمادات در قیامت شعور دارند و شهادت میدهند • اختلاف مساجد در فضیلت، ناشی از اختلاف نور آنهاست • نورانیت زمان و مکان، تابع نورانیتِ اهل آنهاست
معاد شناسی ج7
207آنها فاقد شعور و حیاتند؛ موجودند؛ و لازمه وجود، حیات و علم و قدرت است؛ و در این مسأله جاى هیچگونه تردید نیست.
و بنابراین نظریه، عالم وجود داراى حیات است، این ستون مسجد داراى حیات است و این فرش كه بر روى آن نشسته‌اید زنده است و شعور دارند و در روز بازپسین شهادت هم میدهند.
یكى از موجوداتى كه گواهى میدهد زمان است و یكى مكان است، كه ان‌شاءالله تعالى در بحث شهادت زمان و مكان خواهد آمد؛ پس این عالمى كه ما در آن زیست مى‌كنیم سراسر مملوّ و سرشار از حیات و قدرت و علم است و لیكن وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا.1 انسان از علم بهره اندكى دارد، حالا ما واقعاً در خود بنگریم و ببینیم كه به تمام موجودات علم داریم؟ به تمام اسرار كائنات علم داریم؟ چقدر علم داریم؟
بزرگان از فلاسفه أعمّ از متدینین و غیر متدینین عمرشان به سر آمد و با نهایت كاوشى كه در سنین عمر خود نمودند، همه در هنگام مردن معترف بودند كه هیچ نفهمیده‌ایم.
بو على سینا گوید:
تا بدانجا رسید دانش من *** که بدانم همى که نادانم و گویند: بو على سینا در حال احتضارش مكرّراً این بیت را بر زبان میراند:
نَموتُ وَ لَیسَ لَنا حاصِلٌ *** سِوَى عِلْمِنا أنَّهُ ما عُلِمْ2 - قسمتى از آيه ٨٥، از سوره ١٧: الإسراء
- «لغت نامه دهخدا» مادّه أبو على سينا، ص ٦٥٢؛ و معناى اين بيت اينست: مى‌ميريم ما، و براى ما چيزى به دست نيامد مگر آنکه دانستيم که ندانسته‌ايم.