اللَه شناسی ج2

 و امّا وحدتِ زید وحدت عددى است. زیرا در برابر آن مى‌توان عمرو و خالد را فرض نمود چه در خارج موجود باشد و چه نباشد.

صرف الوجود الذى لا أتم منه، کلما فرضته ثانیا فإذا نظرت إلیه فإذا هو هو

 وجود داراى صرافت است؛ چرا که هر چه از معنى و مفاد آن، و از مصادیق آن، چه به نحو شدید باشد یا ضعیف، بزرگ و یا کوچک، مجرّد باشد و یا غیر مجرّد، متعین باشد و یا غیر متعین، ملکوتى باشد و یا مُلکى، عقلى باشد و یا نفسى و یا طبیعى؛ همه و همه در معنى صرف الوجود داخل هستند. و چون وجود را بِما هُوَ وُجودٌ در نظر گرفته‌ایم، جمیع این ملاحظات را با اسقاط حدود ماهویه ملاحظه نموده‌ایم.

 و این است معنى گفتار مؤسّس «حکمة الإشراق» که:

 صِرْفُ الوُجودِ الَّذى لا أتَمَّ مِنْهُ، کلَّما فَرَضْتَهُ ثَانیا فَإذا نَظَرْتَ إلَیهِ فَإذًا هُوَ هُوَ.

 «صرف الوجودى که از آن تمام‌تر و کامل‌تر تحقّق ندارد، هر چیزى را در قبال و در برابر آن چیزِ دوّمى فرض کنى، پس چون نظرت را به سوى آن دوختى، خواهى دید که آن چیز دوّم همان چیز اوّل مى‌باشد.»

 و بر همین اساس حضرت استاد قائل به «تشخّص وجود» بودند. و این مسئله ادقّ و اعمق و الطف و اعلى مسئله از مسائل وحدت وجود، در باب توحید حضرت حقّ مى‌باشد.

 این مطالبى بود که از بحثهاى شفاهى و دروس ایشان استفاده مى‌نمودیم. جزاهُ اللَهُ عن الحقِّ خیرَ الجزاءِ.

 و امّا آنچه را که در تعلیقه بحث ملّا صدرا در اینجا مرقوم داشته‌اند براى اثبات بحث و نظریه وى اینست: «ملخّص برهان این مى‌باشد که هر هویتى که صحیح باشد از آن چیزى سلب گردد، متحصّل است از ‌