اللَه شناسی ج2

که: ﴿فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ‌﴾،¹ به کلّى محو آن مثال گردم. و السّلام.»²

 بارى ما تمامى نامه ملّا عبد الرّزّاق و تمامى نامه علاء الدّوله را بدون یک حرف کم و کاست در اینجا حکایت نمودیم، تا در برابر ارباب بصیرت قرار گیرد و بدانند که نامه محترمانه و مؤدّبانه اوّلى، مشحون از آیات و روایات مقبوله و شواهد ذوقیه عرفانیه بوده است، و با تأمّل در یکایک از نکات دقیقه و عمیقه آن، بحرى از معارف گشوده مى‌گردد؛ و لیکن نامه دوّمى با اسائه ادب و حسّ تفاخر و استکبار خود بینى و خویشتن‌نگرى توأم بوده، و مشحون از مطالبى خطابى بدون برهان، و از مغلطه و سفسطه بهره‌گیرى نموده، و عدم وصول خود را به اعلى ذروه عرفان و توحید، یگانه میزان کمال و مایه انسانیت کامل پنداشته، و هنوز از شائبه دوگانه‌پرستى و دوئیت پا بیرون ننهاده که دیگران را به متابعت و پیروى از منهج و منهاج خود فرا مى‌خواند.

 اگر ما در عالم وجود به وجودى اصیل و داراى هویت و استقلال ـ گرچه در نهایت خردى و کوچکى و ضعف باشد ـ برخورد کنیم، به همان مقدار خدا را محدود و متعین کرده‌ایم؛ یعنى به همان مقدار در برابر خدا شریک آورده‌ایم.

اگر نصارى تثلیث را اعتبارى دانند، موحّد مى‌باشند

 ما تنها اختلافى که با نصارى در تثلیث داریم آنست که: آنها سه مبدأ اصیل (ذات، روح و علم، یا اب و روح القدس و ابن) قائلند و آنها را اقانیم و اصول قدیمه بناى عالم خلقت مى‌دانند، ولى ما معتقدیم که یک ذات اصیل قدیم مجرّد بیشتر نمى‌باشد، و تمام صفات و اسماى حُسناى وى در وى مندک و