اللَه شناسی ج2

لا یعْرِفُهُ إلّا هُوَ وَحْدَهُ.¹

 و انصاف آنست که هر بحثى که در «عروة» در نفى این معنى فرموده، دلایل آن بر نهج مستقیم و طریق برهان نیست، از این جهت دانشمندانى که معقولات دانند نمى‌پسندند.

 و وصف خضر سرگشته که فرموده است، از شیخ الإسلام مولانا نظام الدّین خاموش هروى سلّمه اللَه پرسیدم، فرمود که: این خضر ترکمان است، و بیچاره حال خضر ترجمان مى‌پرسید.

 و چون در اوائل جوانى از بحث فضلیات و شرعیات فارغ شده بود، و از آن بحثها و بحث اصول فقه و اصول کلام هیچ تحقیقى نگشود، تصوّر افتاد که بحث معقولات و علم الهى و آنچه بر آن موقوف بود، مردم را به معرفت مى‌رساند و از این تردّدها باز مى‌رهاند.

 مدّتى در تحصیل آن صرف شده و استحضار آن به جائى برسید که بهتر از آن صورت نبندد، و چندان وحشت و اضطراب و احتجاب از آن پیدا شد که قرار نماند، و معلوم گشت که معرفت مطلوب از طور عقل برتر است؛ چه در آن علوم هر چند حکما از تشبیه به صُوَر و اجرام خلاص یافته‌اند، در تشبیه به ارواح افتاده‌اند.

 تا وقتى‌که صحبت متصوّفه و ارباب ریاضت و مجاهده اختیار افتاد و توفیق حقّ دستگیر شد؛ و اوّل این سخنان به صحبت «مولانا نور الدّین عبد الصّمد نَطنزى» قدّس اللَهُ تعالى روحَه رسید، و از صحبت او همین معنى توحید یافت. و «فُصوص» و «کشف» شیخ یوسف همدانى را عظیم مى‌پسندید.