اللَه شناسی ج2

فکر وحدت وجود ابن عربى اصطلاح‌ «وحدت شهود» را گسترده‌تر و درازدامن‌تر کرد.

 این نکته گفتنى است که ابن عربى بر اثر علائقى که به مسأله‌ «حُبّ اللَه» داشت، مسأله وحدت ادیان را نیز که قبل از وى هم در میان صوفیه عنوان بود، رونق بیشتر داد و کوشید تا پرده صورى وحى را فروکشد؛ و به کنه و غور آن بنگرد و وحدتى در محتواى درونى همه ادیان بجوید، درحالى‌که کسى چون‌ علاء الدّوله‌ با همه کوششى که در سیر و سلوک و معاملات صوفیانه داشته، توانسته است که یاران و اصحابش را از تکفیر و تشنیع و تعنیف پیروان مذاهب و فِرَق دیگر راهنما باشد.

 در واقع او تا آخر عمر بر اثر مقتضیات عصرى، جانب صورتِ ظاهر وحى را متوجّه بوده و بدون شک این حالت علاء الدّوله موجب آمده تا به کنه یکى از سخنان ابن عربى نرسد؛ و ناگزیر از سخنان وحدت وجودى ابن عربى بوى اتّحاد و حلول به مشام وى رسید. و به همین مناسبت به انکار وى دست یازید و در ردّ او فصلى از باب چهارم «عروة» را پرداخت. و در مجالس خود مریدان را از بررسى سخنان ابن عربى بدور داشت، درحالى‌که:

 اوّلًا وحدتِ شهود که در مقابل وحدت وجود عنوان شده، و علاء الدّوله در رونق دادن آن فکر کوشیده؛ توحید الهى است از راه کشف و شهود عرفانى. و این معنى منافى و مبطل وحدت وجود نمى‌تواند باشد.

 و ثانیاً فرق است میان وحدت، و اتّحاد و حلول،¹ درحالى‌که علاء الدّوله بیشتر از آنکه سخنان ابن عربى را حمل بر وحدت وجود بکند، در