اللَه شناسی ج2

نمى‌کند و علم به غیر او رضایت نمى‌دهد، بر آن استوار است ـ انتهى.

 و شاید آنچه که وى را بدین طرز از استدلال کشانیده است، لفظ ﴿خَيْرٌ﴾ باشد که در آیه اوّل آمده است و از آن استظهار خطابه کرده است.

 و لیکن از این دقیقه غافل مانده است که قید ﴿الْواحِدُ الْقَهَّارُ﴾، بنا بر تقریرى که در مفاد و محتواى آن گردید، متضمّن برهان است. و آنچه را که بیضاوى در معنى آیه دوّم ذکر کرده است، مدلول مجموع دو آیه مى‌باشد؛ نه تنها آیه دوّم.

 و چه بسا مدلول این دو آیه را دو برهان بر توحید گرفته‌اند، امّا بر وجهى دیگر.

 ملخّصش آنست که: خداوند واحد که به قدرتش اسباب متفرّقه را که در عالم تکوین کار مى‌کنند، با قهّاریت خود منکوب مى‌نماید، و آنها را با تلائم آثار متفرّقه و متنوّعه‌شان بعضى را با بعضى چنان سوق مى‌دهد تا از آن، نظام واحد غیر متناقض الاطراف و الجوانب پدید مى‌آورد به‌طورى‌که در این نظام، وحدت و توافق اسباب مشهود مى‌باشد؛ آن مورد گزینش و انتخاب است از اربابان متفرّق که از ناحیه شان به جهت تفرّق و تضادّى که با هم دارند، نظامهاى گوناگون و تدابیر متضادّه ترشّح مى‌کند که به انفصام وحدت نظام کونى و انفصال و فساد تدبیر واحد عمومى منجرّ خواهد گشت.

 از این گذشته، آلهه‌اى را که جز خدا مى‌پرستند اسمائى بیشتر نیستند و دلیلى بر وجود مسمّیاتشان با تسمیه در خارج نمى‌باشد؛ نه بر این مدَّعى دلیلى عقلى داریم و نه نقلى.

 زیرا عقل دلالت نمى‌کند مگر بر توحید، و پیغمبران هم از ناحیه وحى امر ننموده‌اند مگر به آنکه خداى واحد مورد عبادت واقع گردد ـ انتهى.

 و این تقریر ـ به‌طورى‌که مى‌نگرى ـ آیه اوّل را در معنى آیه: ﴿لَوْ كانَ فِيهِما