اللَه شناسی ج2

در قبالش فرض گردد مگر آنکه آن ذات موجود است به وى نه بنفسها؛ و گرنه باطل مى‌گشت. تمام این براهین به جهت آن مى‌باشد که او بحت است. غیر محدود است به حدّ، و به نهایتى و غایتى انتها نمى‌پذیرد.

 بنابراین گونه کلام، خداوند حجّت را بر خصم تمام کرد در این سؤال که اربابان را به صفت تفرقه توصیف کرد، و خودش را به‌ واحد قهّار. زیرا ذات متعالیه او واحد است و قهّار است؛ یعنى تفرقه را در هم مى‌شکند و باطل مى‌سازد ـ هر قسم تفرقه‌اى که فرض شود ـ در میان ذات و صفات. پس ذات عین صفات مى‌باشد، و بعضى از صفات عین بعض دیگرند. کسى که ذات را بپرستد، ذات و صفات را پرستیده است. و کسى که بپرستد علمش را، ذاتش را پرستیده است. و اگر علمش را بپرستد و ذاتش را نپرستد، نه علمش را پرستیده است و نه ذاتش را، و بر همین قیاس.

 حال چون در مقام تردید در عبادت، میان ارباب متفرّق و میان اللَه واحد قهّار تعالى و تقدّس امر دائر گردد، متعین مى‌شود عبادت خداوند نه عبادت آنان؛ چرا که امکان‌پذیر نیست فرض ارباب متفرّق، و نه فرض تفرقه در عبادت.

 آرى، در اینجا یک چیز باقیمانده است که باید بدان اشاره گردد و آن چیزى مى‌باشد که عامّه وثنیه بدان اعتماد مى‌کنند؛ از اینکه خداوند سبحانه در ذات خویشتن اجلّ و ارفع است از آنکه عقلهاى ما بدان احاطه نماید و یا فهمهاى ما بدان راه یابد. بنابراین براى ما امکان ندارد که در عبادتش به سوى او متوجّه شویم، و براى ما گنجایش آن نمى‌باشد که با عبودیت و خضوع براى وى بدو تقرّب جوئیم.

 آنچه در حیطه ظرفیت ما مى‌باشد آنست که با عبادت به سوى بعضى از مخلوقات شریفه‌اش که در تدبیر امور نظام عالم مؤثّرند، تقرّب پیدا کنیم تا آنان‌