اللَه شناسی ج2

برگزیده بودند. و جنّ را که مبادى شرور در عالم مى‌دانستند، همچون موت و فناء و فقر و قُبح و الم و غمّ و غیر ذلک، مى‌پرستیدند.

 و افرادى مانند کمّلین از اولیاء و جبابره را از سلاطین و ملوک و غیرهم عبادت مى‌کردند. و ایشان از ناحیه اعیانشان، و از ناحیه اصنامشان، و از ناحیه تماثیل متّخذه بر ایشان که براى توجّه به آن بتها و اعیان به ارباب آلهه نصب شده بود؛ همه و همه متفرّق و بدون ربط و ارتباط و هم‌بستگى بوده‌اند.

 خداوند تقابل انداخت میان ارباب متفرّقین را با ذکر اسم‌ ﴿اللَهُ‌﴾ عزَّ اسمُه، و وى را به‌ واحد قهّار توصیف فرمود؛ چون گفت: ﴿أَمِ اللَهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ﴾.

 بنابراین تقابل کلمه بر حسب معنى، خلاف آنچه را که ارباب متفرّقین افاده مى‌دهد مى‌رساند؛ به علّت ضرورت وجود تقابل میان دو طرف تردید.

 پس لفظ «اللَه‌» علم بالغلبه مى‌باشد که بدان ذات مقدّسه الهیه‌اى که براى بطلان به سوى وى راهى نیست و وجودى که عدم و فناء ندارد، اراده شده است.

 و وجودى که این چنین بوده باشد، امکان ندارد براى او حدّ محدود و امد ممدودى فرض گردد؛ چرا که هر محدودى در ماوراى حدّش معدوم است، و اجل محدود نیز پس از طىّ مدّت امدش باطل است. بنابراین خداى متعال ذاتى است غیر محدود، و وجود واجبى است غیر متناهى. و از آنجا که این‌طور مى‌باشد ممکن نیست براى او صفت خارج از ذاتش که مباینت با خودش باشد مفروض شود؛ همان‌طور که در صفات او نیز مطلب از همین قرار است.

 به سبب آنکه این مغایرت مؤدّى مى‌گردد به آنکه او تعالى و تقدّس محدود باشد؛ و در ظرفِ صفت موجود نباشد، و فقیر باشد که صفت را در ذات خود نیابد.